IOS

Zmieniające się regulacje, rosnące oczekiwania rynku oraz presja na środowisko naturalne sprawiają, że gospodarka o obiegu zamkniętym staje się dziś koniecznością. Cykl webinarów który zrealizowano od stycznia do czerwca br. stanowi kompleksowe spojrzenie na GOZ jako narzędzie rozwoju, innowacji i budowania odporności przedsiębiorstw wobec współczesnych wyzwań.

Zapraszamy do zapoznania się z materiałami z webinarów:

GOZ jako odpowiedź na kryzys klimatyczny – jak firmy mogą działać na rzecz planety i przyszłości
Warsztat wprowadzający w aktualne wyzwania środowiskowe oraz założenia gospodarki o obiegu zamkniętym jako systemowej odpowiedzi na kryzys klimatyczny i środowiskowy.

Gospodarka cyrkularna w praktyce – kluczowe wyzwania i szanse w całym łańcuchu wartości firmy

Warsztat poświęcony kluczowym elementom GOZ na wszystkich etapach łańcucha wartości przedsiębiorstwa – od projektowania po odzysk surowców – ze wskazaniem obszarów o największym potencjale zmian.

GOZ w przepisach – najważniejsze regulacje krajowe i unijne, które powinna znać każda firma

Spotkanie poświęcone aktualnym i planowanym regulacjom prawnym dotyczącym GOZ oraz ich wpływowi na obowiązki i odpowiedzialność przedsiębiorców.

Transformacja do GOZ – co i jak musi zmienić Twoja firma, by nadążyć za nowym modelem gospodarki

Warsztat koncentrujący się na obszarach działalności firm wymagających zmian w procesie transformacji do GOZ oraz na identyfikacji barier i warunków skutecznego wdrażania.

Cyrkularne modele biznesowe w praktyce – jak budować zrównoważony i konkurencyjny biznes przyszłości

Warsztat prezentujący wybrane modele biznesowe gospodarki cyrkularnej oraz możliwości ich zastosowania w praktyce.

GOZ w działaniu – sprawdzone narzędzia, które pomogą Twojej firmie wdrożyć gospodarkę cyrkularną

Spotkanie poświęcone praktycznym narzędziom analizy i planowania działań GOZ, umożliwiającym metodyczne i mierzalne podejście do transformacji.

Pomiar cyrkularności i efektywności GOZ – wskaźniki, metody i praktyczne narzędzia monitoringu

Warsztat dotyczący monitorowania i oceny efektów wdrażania GOZ z wykorzystaniem kluczowych wskaźników oraz ich powiązania z raportowaniem i regulacjami UE.

GOZ w praktyce – inspirujące przykłady sukcesów, wyzwania i kluczowe lekcje z wdrożeń

potkanie prezentujące przykłady skutecznych wdrożeń GOZ w różnych sektorach gospodarki wraz z omówieniem czynników sukcesu i napotykanych wyzwań.

Technologie wspierające GOZ – praktyczne rozwiązania, które zmieniają sposób gospodarowania

Warsztat poświęcony praktycznym rozwiązaniom technologicznym umożliwiającym zamykanie obiegów materiałowych oraz efektywne gospodarowanie zasobami.

Konsument w procesie obiegu zamkniętego – jak budować postawy i zmieniać nawyki zakupowe

Spotkanie poświęcone znaczeniu postaw konsumenckich w procesie przechodzenia na GOZ oraz wpływowi projektowania produktów i usług na zachowania użytkowników.

Ekosystem GOZ – jak budować skuteczne partnerstwa i współpracę na rzecz cyrkularności

Warsztat dotyczący budowania współpracy międzysektorowej oraz tworzenia ekosystemów wspierających wdrażanie GOZ na poziomie lokalnym i branżowym.

Finansowanie gospodarki o obiegu zamkniętym – źródła, modele i strategie pozyskiwania wsparcia

Spotkanie poświęcone źródłom finansowania transformacji w kierunku GOZ oraz barierom i warunkom skutecznego pozyskiwania środków na projekty cyrkularne.

„Kampania informacyjno-edukacyjna dotycząca gospodarki odpadami, w kierunku Gospodarki o Obiegu Zamkniętym (GOZ)” dofinansowana ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Globalny wskaźnik cyrkularności (GCM – Global Circularity Metric) według najnowszego, tegorocznego Global Circularity Gap Report spadł w 2024 r. do 6,9%, podczas gdy w 2020 r. wynosił 8,6%, a w 2018 r. – 9,1%. To oznacza, że zaledwie co czternasta tona materiałów używanych na świecie do produkcji dóbr jest następnie ponownie wykorzystywana poprzez recykling, odnawianie, regenerację i inne formy odzysku.

Ten niepokojący trend obserwujemy również w Polsce – wskaźnik cyrkularności spadł o 3 punkty procentowe od 2018 r. i w 2023 r. osiągnął poziom 7,5%.

Paradoks polega na tym, że globalne wykorzystanie surowców wtórnych wzrosło z 7,1 mld ton w 2018 r. do 7,3 mld ton w 2021 r. Równocześnie jednak wzrosło zużycie surowców pierwotnych, w tym takich, które są trudne lub kosztowne do recyklingu. W efekcie luka cyrkularności się pogłębia, a gospodarka wciąż funkcjonuje według modelu linearnego: „weź – zużyj – wyrzuć”.

Żyjemy na kredyt wobec planety
Jednym z najbardziej wymownych wskaźników obrazujących problem wyczerpywania się surowców naturalnych jest Dzień Długu Ekologicznego — data, w której ludzkość wykorzystuje więcej zasobów, niż Ziemia jest w stanie odtworzyć w ciągu roku. W 2024 r. na świecie przypadł on 24 lipca, podczas gdy w Polsce już 3 maja. To oznacza, że niemal przez pół roku funkcjonujemy „na kredyt” wobec planety, zwiększając ryzyko kryzysu surowcowego i degradacji ekosystemów.

Raport CGR jasno wskazuje, że nawet całkowite odzyskanie aktualnie niewykorzystywanych odpadów podniosłoby wskaźnik cyrkularności jedynie do około 25%. To dowód, że samo zwiększanie poziomów recyklingu to zdecydowanie za mało. Niezbędna jest fundamentalna zmiana podejścia – od projektowania produktów, przez ich użytkowanie, po recykling i ponowne wykorzystanie materiałów.

Gospodarka o obiegu zamkniętym to nie tylko odzysk surowców, ale przede wszystkim strategia maksymalizująca trwałość i wartość produktów oraz materiałów przez ich długotrwałe utrzymanie w obiegu. To klucz do ograniczenia eksploatacji zasobów naturalnych, redukcji emisji gazów cieplarnianych oraz zabezpieczenia zasobów dla przyszłych pokoleń.

Potrzebne działania systemowe
Wdrożenie GOZ-u wymaga jednak systemowych działań: od odpowiednich regulacji promujących ekoprojektowanie i produkty łatwe do naprawy, przez wsparcie wdrażania innowacji cyrkularnych, po edukację zarówno producentów, jak i konsumentów. Bez podniesienia świadomości i kompetencji producentów (którzy muszą tworzyć produkty łatwe w naprawie i recyklingu) i konsumentów (którzy powinni świadomie podejmować decyzje zakupowe) nie osiągniemy zamierzonych celów. To właśnie edukacja i dostęp do rzetelnych informacji stanowią fundament transformacji. Wdrożenie GOZ-u wymaga także działań systemowych: odpowiednich regulacji promujących ekoprojektowanie i trwałość produktów oraz wsparcia innowacji. Tylko dzięki zintegrowanemu podejściu i zaangażowaniu wszystkich uczestników rynku – od decydentów, przez producentów i inwestorów, po konsumentów – możliwe będzie realne ograniczenie presji na środowisko i zapewnienie zrównoważonego rozwoju.

Wnioski z raportu CGR 2025 to wyraźny sygnał alarmowy. Jeśli chcemy uniknąć kryzysu surowcowego i klimatycznego, musimy przestać liczyć wyłącznie na technologie odzysku. Czas przestawić gospodarkę na tory prawdziwej cyrkularności, zanim rachunek za liniowy model stanie się nie do zapłacenia.

25 minut – tyle średnio trwa użytkowanie jednorazowej torby foliowej. Badania pokazują, że nawet co minutę w oceanach lądują odpady plastikowe wielkości ciężarówki. Produkujemy śmieci na ogromną skalę: spożywcze i ogrodowe, budowlane i rozbiórkowe, górnicze i przemysłowe… lista jest długa. Czas zrozumieć, że odpady mają nie tylko negatywny wpływ na środowisko, a co za tym idzie na zmiany klimatu, ale doprowadzają również do strat gospodarczych. Jednakże powinniśmy je postrzegać nie tylko jako problem, ale również jako zasób do wykorzystania, którym musimy o wiele lepiej gospodarować.

Ilość plastiku, która nas otacza, stale rośnie. Co ciekawe, twórca popularnych „reklamówek”, Sten Gustaf Thulin wierzył, że jego wynalazek pozwoli chronić środowisko, stanowiąc alternatywę dla papierowych toreb, których produkcja przyczynia się do wyrębu drzew. Niestety, aż 40% produkowanych foliówek używanych jest tylko raz. To jednak zaledwie wierzchołek tworzonej przez nas góry śmieci, która negatywnie wpływa nie tylko na nasze życie, ale również na całe ekosystemy i życie przyszłych pokoleń.

Odpady są nie tylko niebezpieczne dla środowiska, ale powodują również ogromne straty gospodarcze. Niewykorzystywanie „pozostałości” oznacza marnowanie pracy i innych nakładów, takich jak grunty czy energia, potrzebnych do wydobycia surowców, produkcji, dystrybucji i konsumpcji.

– To, czy odpady nadal będą stanowić wyzwanie dla społeczeństwa, zależy nie tylko od tego, ile będziemy ich produkować, ale przede wszystkim od tego, w jaki sposób będziemy nimi gospodarować – uważa dr inż. Krystian Szczepański, Dyrektor IOŚ-PIB.

Oszczędność na poziomie 95% ? To możliwe!

W celu zapanowania nad gospodarką odpadami, 24 stycznia 2018 r. został uruchomiony przez Ministerstwo Środowiska elektroniczny rejestr o nazwie „Baza danych o produktach i opakowaniach oraz o gospodarce odpadami” (BDO). Umożliwia on kompleksowe gromadzenie i zarządzanie informacjami dotyczącymi gospodarki odpadami, a także zapewnia podmiotom w pełni elektroniczną realizację obowiązków rejestrowych, ewidencyjnych i sprawozdawczych. Co niezwykle istotne, rejestr stale się rozwija.

– 1 stycznia 2020 r. uruchomione zostaną dwa nowe komponenty – moduł ewidencji i moduł sprawozdawczości. Dzięki BDO będziemy mieli pełną wiedzę na temat gospodarki i przepływu masy odpadów. Analiza i ocena tych danych umożliwi diagnozę stanu gospodarki odpadami w skali kraju i przyczyni się do efektywniejszej walki z nieprawidłowościami występującymi w tym sektorze – dodaje dr inż. Krystian Szczepański, Dyrektor IOŚ-PIB.

Szczelna gospodarka odpadami to możliwość wykorzystania zasobów, które są już w obiegu. Część odpadów może zostać spalona lub poddana recyklingowi. Energię wytworzoną w procesie spalania można wykorzystać do produkcji ciepła lub energii elektrycznej, zastępując tym samym energię produkowaną z paliw kopalnych. W taki sposób odzysk energii z odpadów przyczynia się do redukcji emisji gazów cieplarnianych, które wpływają na zmiany klimatu. Na przykład recykling aluminiowej puszki pozwala zaoszczędzić aż 95 % energii potrzebnej do jej wyprodukowania z wykorzystaniem nowych surowców.

Twoje śmieci mają znaczenie dla zmian klimatu

Odpady nie tylko zanieczyszczają glebę, wody gruntowe i powietrze, ale powodują także emisję dwutlenku węgla i metanu do atmosfery, przyczyniając się tym samym do zmian klimatu.

Jak podaje Komisja Europejska, ilość wytwarzanych odpadów w UE stale rośnie i wynosi aktualnie około 30 mld ton rocznie. Niestety tylko 40% odpadów pochodzących z gospodarstw domowych jest poddawanych recyklingowi lub ponownie wykorzystywanych. Poddanie recyklingowi 1 kg papieru, zamiast wyrzucenia go do śmieci, pozwala uniknąć prawie 1 kg emisji dwutlenku węgla i metanu.

Im szerzej zakrojony recykling i przeróbka odpadów, tym niższy „ślad węglowy” i negatywny wpływ na środowisko oraz globalne ocieplenie.

Konsumpcja – tak, ale z głową

W obliczu rosnących potrzeb społeczeństwa i kurczących się zasobów naturalnych na świecie, głównym wyzwaniem staje się odpowiedzialna produkcja, pozwalająca „wytwarzać więcej, równocześnie zużywając mniej”. Aby temu sprostać, musimy zmienić zarówno sposób produkcji i konsumpcji towarów, jak również nasze podejście do odpadów. Cały łańcuch wartości (ang. value chain), od etapu projektowania produktu i opakowania po wybór materiałów, musi zostać zaplanowany od nowa, z myślą o zapobieganiu powstawaniu odpadów. Natomiast pozostałości z jednego procesu powinny zostać wykorzystane jako nakłady w innym. Wymaga to jednak wspólnego wysiłku i zaangażowania wszystkich interesariuszy: konsumentów, producentów, polityków, władz lokalnych, zakładów przetwarzania odpadów itd. Odpady to nie tylko problem, któremu należy przeciwdziałać, ale też cenne zasoby, które należy jak najefektywniej wykorzystywać. Taki sposób myślenia daje nadzieję, że zużycie zasobów naturalnych nie wykroczy poza możliwości regeneracyjne przyrody.

Bardzo ważnym elementem tego procesu jest edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju (EZR), która dostarcza wiedzy na temat wpływu codziennych wyborów na przyszłość naszej Planety. Decyzje, takie jak: zakupy artykułów spożywczych, ubrań, wybór środka transportu, sposób korzystania z wody i prądu, ograniczenie ilości produkowanych odpadów czy ich właściwa segregacja, to kluczowe elementy zrównoważonego rozwoju. EZR pomaga uświadomić, że poprzez zmianę nawyków i sposobu myślenia, wpływamy nie tylko na nasze otoczenie, ale także na klimat oraz przyszłość naszą i następnych pokoleń.

Jedną z takich inicjatyw edukacyjnych jest projekt realizowany przez IOŚ-PIB, Klimada 2.0, czyli „baza wiedzy o zmianach klimatu i adaptacji do ich skutków oraz kanałów jej upowszechniania w kontekście zwiększania odporności gospodarki, środowiska i społeczeństwa na zmiany klimatu oraz przeciwdziałania i minimalizowania skutków nadzwyczajnych zagrożeń”. Projekt ma za zadanie uzmysłowienie społeczeństwu, że zmiany klimatu to jeden z najpoważniejszych problemów, z jakim przyszło się nam mierzyć w XXI wieku, a to jakie decyzje podejmujemy obecnie, będzie miało ogromny wpływ na to, czy uda nam się je zatrzymać.

Chociaż pierwszy Światowy Dzień Recyklingu odbył się 18 marca 2018 roku z inicjatywy Bureau of International Recycling, samo pojęcie nie jest niczym nowym i towarzyszy ludzkości niemal od zawsze. Po dziś dzień wysuszone odchody zwierząt to doskonały materiał na opał czy do budowy masajskiej chaty. I chociaż przetwarzanie odpadów jest obecne w wielu kulturach od setek lat, to nasz konsumpcyjny styl życia i nadprodukcja dóbr od czasów rewolucji przemysłowej sprawiły, że recykling stał się dużo większym wyzwaniem niż kiedykolwiek wcześniej.

Główną zasadą w postępowaniu z odpadami jest zapobieganie ich powstaniu, a następnie ponownie wykorzystanie przy jednoczesnej minimalizacji nakładów na ich przetworzenie. Umożliwia to ograniczenie wykorzystania surowców naturalnych i zasobów, które są niezbędne do ich wytworzenia oraz zagospodarowania powstałych z nich odpadów. A tych jest coraz więcej.

Life in plastic is (not) fantastic

Ilość plastiku, która nas otacza, stale rośnie. Co ciekawe, twórca popularnych „reklamówek”, Sten Gustaf Thulin wierzył, że jego wynalazek pozwoli chronić środowisko, stanowiąc alternatywę dla papierowych toreb, których produkcja przyczynia się do wyrębu drzew. Niestety, aż 40% produkowanych „foliówek” używanych jest tylko raz.

Ale torby foliowe to zaledwie wierzchołek tworzonej przez nas góry śmieci, która negatywnie wpływa nie tylko na nasze życie, ale również na wszystkie ekosystemy, a w konsekwencji na życie przyszłych pokoleń.

Odpady są nie tylko niebezpieczne dla środowiska, ale powodują również ogromne straty gospodarcze. Niewykorzystywanie „pozostałości” oznaczają marnowanie pracy i innych zasobów, takich jak grunty czy energia, potrzebnych do wydobycia surowców, produkcji, dystrybucji i konsumpcji.

– To, czy odpady nadal będą stanowić wyzwanie dla społeczeństwa, zależy nie tylko od tego, ile będziemy ich wytwarzać, ale przede wszystkim od tego, w jaki sposób będziemy nimi gospodarować – uważa dr hab. inż. Krystian Szczepański, Dyrektor IOŚ-PIB. – Poddanie recyklingowi 1 kg papieru, pozwala uniknąć prawie 1 kg emisji dwutlenku węgla i metanu.

Pustynia Atakama w północnym Chile stała się niechlubnym symbolem tego, jak destrukcyjny jest przemysł tekstylny, który w ramach zagospodarowania produktów, które nie zostały sprzedane, utworzył na jej terenie składowisko odpadów. Są to ubrania zarówno zużyte, jak i nowe, wycofane, które nie zostały sprzedane lub posiadają drobne wady produkcyjne. Szacuje się, że rokrocznie na pustynię Atakama trafia nawet 60 tys. ton „starych” ubrań. Wiele z nich wykonana jest z poliestru, co oznacza, że mogą rozkładać się nawet 200 lat.

A jak sytuacja wygląda w Polsce?

Zakład Monitoringu i Prognozowania w Gospodarce Odpadami w Instytucie Ochrony Środowiska – Państwowym Instytucie Badawczym przygotowuje szereg opracowań z zakresu gospodarowania odpadami w Polsce. Jak wynika z raportu „Gospodarka opakowaniami i odpadami opakowaniowymi w Polsce w 2021 r.” tylko w danym roku wytworzono 9 917,57 tys. ton opakowań jednorazowego i wielokrotnego użytku przez 1 872 podmioty wprowadzające opakowania. 9 917 570 ton to waga odpowiadająca masie niemal 52 200 okazom płetwala błękitnego[1]. 85% wytworzonych opakowań to opakowania jednorazowego użytku. Jednocześnie, jak wynika z danych złożonych w sprawozdaniach przez organizacje odzysku opakowań, tego samego roku procesom odzysku poddano jedynie 525,48 tys. ton odpadów opakowaniowych z tworzyw sztucznych i 1 228,40 tys. ton z papieru i tektury.

– Jak wynika z naszych wyliczeń 74% odpadów komunalnych, wytworzonych w systemie gminnym w 2021.r., zostało zagospodarowane mechanicznie, z czego 59% w instalacjach o statusie instalacji komunalnej. W kwestiach sposobu dalszego postępowania z odpadami komunalnymi wytworzonymi w procesie mechanicznego przetwarzania, 10,9% z nich podlega dalszemu recyklingowi – komentuje dr inż. Beata Waszczyłko-Miłkowska, Kierownik Zakładu Monitoringu i Prognozowania w Gospodarce Odpadami w IOŚ-PIB.

To, co ląduje w koszu to nie śmieć, a surowiec

Odpady nie tylko zanieczyszczają glebę, wody gruntowe i powietrze, ale powodują także emisję dwutlenku węgla i metanu do atmosfery, przyczyniając się tym samym do zmian klimatu.

W obliczu rosnących potrzeb społeczeństwa i kurczących się zasobów naturalnych na świecie, głównym wyzwaniem staje się odpowiedzialna produkcja, pozwalająca „wytwarzać więcej, równocześnie zużywając mniej”. Aby temu sprostać, musimy zmienić zarówno sposób produkcji i konsumpcji towarów, jak również nasze podejście do odpadów. Cały łańcuch wartości (ang. value chain), od etapu projektowania produktu i opakowania po wybór materiałów, musi zostać zaplanowany od nowa, z myślą o zapobieganiu powstawaniu odpadów. Natomiast pozostałości z jednego procesu powinny zostać wykorzystane jako nakłady w innym. Wymaga to jednak wspólnego wysiłku i zaangażowania wszystkich interesariuszy: konsumentów, producentów, polityków, władz lokalnych, zakładów przetwarzania odpadów itd. Odpady to nie tylko problem, któremu należy przeciwdziałać, ale też cenne zasoby, które należy jak najefektywniej wykorzystywać. Taki sposób myślenia daje nadzieję, że zużycie zasobów naturalnych nie wykroczy poza możliwości regeneracyjne przyrody.

Bardzo ważnym elementem tego procesu jest edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju (EZR), która dostarcza wiedzy na temat wpływu codziennych wyborów na przyszłość naszej Planety. Decyzje, takie jak: zakupy artykułów spożywczych, ubrań, wybór środka transportu, sposób korzystania z wody i prądu, ograniczenie ilości produkowanych odpadów czy ich właściwa segregacja, to kluczowe elementy zrównoważonego rozwoju. EZR pomaga uświadomić, że poprzez zmianę nawyków i sposobu myślenia, wpływamy nie tylko na nasze otoczenie, ale także na klimat oraz przyszłość naszą i następnych pokoleń.

[1] Waga płetwala błękitnego sięga 190 ton