IOS
Zanieczyszczenie powietrza wciąż pozostaje jednym z najpoważniejszych wyzwań środowiskowych i cywilizacyjnych w Polsce i Europie. W wystąpieniu zaprezentowanym podczas spotkania Zespołu ds. bioróżnorodności UN Global Compact Network Poland dr inż. Krzysztof Skotak, Kierownik Zakładu Monitoringu Środowiska w Instytucie Ochrony Środowiska – Państwowym Instytucie Badawczym (IOŚ-PIB), wskazał na ogromną złożoność problemu, podkreślając zarówno skalę, jak i wielowymiarowość zagrożeń wynikających z obecności szkodliwych substancji w atmosferze.
Według eksperta, powszechne utożsamianie zanieczyszczenia powietrza ze smogiem jest znacznym uproszczeniem, które utrudnia zrozumienie rzeczywistego charakteru tego zjawiska. Jak zauważa, na zanieczyszczenie powietrza wpływa złożony układ źródeł emisji, rodzajów zanieczyszczeń i reakcji zachodzących w atmosferze, a najważniejszym parametrem ryzyka pozostaje nadal lokalne stężenie – to ono, a nie sama emisja, bezpośrednio decyduje o skali zagrożenia zdrowotnego i wpływu na ekosystemy. Różnice w stężeniach mogą być istotne nawet w obrębie jednego miasta i zmieniają się w czasie, co wymaga zastosowania dynamicznych metod oceny i zarządzania jakością powietrza.
Ekspert zwraca uwagę również na różnorodne źródła zanieczyszczeń, zarówno antropogeniczne, jak i pochodzenia naturalnego. Dr inż. Skotak wskazuje, że zanieczyszczenia pochodzą nie tylko z przemysłu i energetyki, ale również z transportu i tzw. niskiej emisji z sektora komunalno-bytowego, szczególnie nasilającej się w okresie grzewczym, a głównym problemem nadal pozostaje pył zawieszony.
– Nie każdy problem z jakością powietrza to od razu smog, ale każda sytuacja smogowa wskazuje na ryzyko dla zdrowia i ekosystemów. To rozróżnienie jest kluczowe, by właściwie rozumieć i diagnozować zagrożenia środowiskowe. W debacie publicznej często mówi się po prostu „smog”, jednak warto pamiętać, że to pojęcie obejmuje różne zjawiska atmosferyczne, których przyczyny i mechanizmy są zupełnie odmienne. Najczęściej występującym w Polsce jest smog zimowy, zwany również kwaśnym – to zjawisko powstaje głównie w sezonie grzewczym, gdy spalanie węgla, drewna czy innych paliw stałych w domowych piecach i kominkach emituje do atmosfery duże ilości pyłu zawieszonego i gazów (w tym tlenków siarki i azotu). Przy bezwietrznej pogodzie i występujących inwersjach temperatury te zanieczyszczenia kumulują się przy powierzchni ziemi, tworząc charakterystyczną, duszącą „mgłę”. Drugim typem jest smog letni, nazywany również smogiem fotochemicznym. Powstaje on w gorące, słoneczne i bezwietrzne dni, głównie poza miastami w wyniku emisji tzw. prekursorów ozonu pochodzących głównie z transportu drogowego. Emisje spalin (zwłaszcza tlenków azotu i lotnych związków organicznych) w połączeniu z intensywnym promieniowaniem słonecznym oraz wysoką temperaturą prowadzą do szeregu reakcji chemicznych w atmosferze, tworząc ozon – gaz, który mimo pozytywnej roli w wyższych warstwach atmosfery (tworzy warstwę ozonową chroniącą przed promieniowaniem kosmicznym), przy ziemi może być niebezpieczny zarówno dla zdrowia jak i roślin. To, co szczególnie istotne, to fakt, że sytuacje smogowe zimą i latem nie są wyłącznie problemem państw mniej rozwiniętych czy regionów przemysłowych. Warunki geograficzne, urbanistyczne i klimatyczne (pogodowe) mogą sprzyjać powstawaniu smogu niezależnie od poziomu PKB czy polityki klimatycznej. Kluczowe jest to, jak skutecznie i konsekwentnie wdrażane są działania ograniczające emisje do atmosfery. Zrozumienie różnic między rodzajami smogu i ich źródłami to pierwszy krok do skutecznego przeciwdziałania. Bez tej wiedzy łatwo ulec uproszczeniom, które zamiast pomagać – przeszkadzają w walce o lepszą jakość powietrza – komentujedr inż. Krzysztof Skotak, Kierownik Zakładu Monitoringu Środowiska w Instytucie Ochrony Środowiska – Państwowym Instytucie Badawczym.
Zanieczyszczenie powietrza to nie tylko problem środowiskowy, ale przede wszystkim zdrowotny. Wysokie stężenia pyłu zawieszonego, szczególnie najdrobniejszych frakcji bezpośrednio wpływają na układ oddechowy i sercowo-naczyniowy człowieka, zwiększając ryzyko wystąpienia chorób przewlekłych, zawałów i udarów. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) już kilka lat temu zaklasyfikowała zanieczyszczenia powietrza jako czynnik silnie rakotwórczy. Co więcej, Polska – pomimo postępów technologicznych i podejmowanych działań – nadal zajmuje wysokie, niechlubne miejsce w zestawieniach dotyczących liczby przedwczesnych zgonów spowodowanych złą jakością powietrza w Europie.
W jaki sposób możemy ją poprawić? Istotną kwestią jest konieczność zintegrowanego podejścia obejmującego zarówno odpowiednie planowanie przestrzenne, rozwój transportu publicznego oraz poprawa zarządzania ruchem pojazdów w miastach, transformację energetyczną, podnoszenie standardów budownictwa, jak i utrzymanie czystości w przestrzeni miejskiej i kontrola jakości paliw. W ocenie eksperta niezbędna jest również konsekwentna edukacja zarówno obywateli, jak i decydentów, którzy powinni rozumieć znaczenie polityki środowiskowej w długofalowej perspektywie rozwoju nie tylko kraju, ale przede wszystkim rozwoju lokalnego miast i obszarów wiejskich.
W szczególności warto zwrócić uwagę na konieczność planowania i ochrony tzw. klinów napowietrzających w miastach, które pełnią kluczową rolę w wymianie powietrza i łagodzeniu skutków występowania sytuacji smogowych oraz fal upałów związanych ze zmianą klimatu. Równie ważna jest rozbudowa terenów zielonych, które nie tylko poprawiają mikroklimat, ale także pomagają w remediacji zanieczyszczeń atmosferycznych. Zdaniem dr. Skotaka poprawa jakości powietrza jest możliwa, ale wymaga strategicznego myślenia i zdecydowanych działań na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Tylko współpraca różnych sektorów w obrębie różnych dziedzin – od urbanistyki, przez transport, po zdrowie publiczne – może przynieść trwałe efekty
Jakość powietrza stała się jednym z najważniejszych rozważanych zagadnień z zakresu zdrowia publicznego w XXI wieku. W miarę jak świadomość jej wpływu na zdrowie rośnie, działania w zakresie zarządzania jakością powietrza koncentrują się na identyfikacji kluczowych źródeł emisji zanieczyszczeń do atmosfery i ich udziału w obserwowanym stężeniu oraz czynników pogodowych, które kształtują jakość powietrza. Jak wynika z publikowanych wyników badań, nawet jakość i częstotliwość czyszczenia ulic może wpływać na to, jakim powietrzem oddychamy.
W miastach oraz najbliższym ich sąsiedztwie, źródła emisji zanieczyszczeń do powietrza są liczne i różnorodne. Są to przede wszystkim źródła spalania paliw kopalnych, między innymi tzw. „niska emisja” (spalania węgla i biomasy do celów grzewczych), emisje z pojazdów, przemysłu i usług, a także procesy naturalne, takie jak przemiany chemiczne w atmosferze, wtórne unoszenie pyłu zawieszonego, czy pylenie roślin. Emitowane zanieczyszczenia, a w szczególności drobny pył zawieszonych oraz tlenki azotu w istotny sposób wpływają na jakość powietrza i tym samym na zdrowie ludzi, prowadząc do chorób układu oddechowego, sercowo-naczyniowego oraz zwiększonego ryzyka wystąpienia nowotworów.
Czystość ulic a jakość powietrza
Czystość ulic, poza emisją spalin z rur wydechowych pojazdów, odgrywa istotną rolę w kształtowaniu jakości powietrza w pobliżu dróg w mieście. Brudne ulice sprzyjają wtórnemu unosowi pyłu powstającego ze ścierania się nawierzchni, opon, oraz tarcz i klocków hamulcowych podczas przejazdu pojazdów. Mogą być również unoszone przez wiatr i rozprzestrzeniać się na obszary znajdujące się w bliskim sąsiedztwie dróg.
Regularne czyszczenie ulic oraz promowanie proekologicznych postaw są kluczowe dla ograniczenia poziomów stężeń w atmosferze i poprawy stanu środowiska miejskiego. Większa świadomość ekologiczna może zachęcać mieszkańców miast do korzystania z nisko i zero emisyjnych środków transportu, co zmniejsza bezpośrednią emisję zanieczyszczeń z rur wydechowych. Działania takie nie będą jednak skuteczne bez aktywnego udziału włodarzy miast. Konsekwentne całoroczne sprzątanie ulic, nie tylko w ramach wiosennych akcji porządkowych w mieście, ale również w okresie chłodnym w celu usunięcia piasku i soli wysypywanych podczas zimowego utrzymania dróg oraz tworzenie taniego i efektywnego transportu publicznego z atrakcyjną i robrze skomunikowaną siatką połączeń, będącego krwiobiegiem miasta, to działania niezbędne do tego, aby nasze miasta były jak najbardziej przyjazne zdrowiu mieszkańców – komentuje dr inż. Krzysztof Skotak, Kierownik Ośrodka Zintegrowanych Badań Środowiska w Instytucie Ochrony Środowiska – Państwowym Instytucie Badawczym.
Związek między jakością powietrza a czystością ulic jest niezaprzeczalny. Jak wynika z eksperymentu przeprowadzonego przez Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania w Krakowie we współpracy ze specjalistami z Politechniki Krakowskiej i Wojewódzkim Inspektoratem Ochrony Środowiska, aby stale obniżać poziom zanieczyszczeń we wszystkich elementach środowiska naturalnego, w tym jakości powietrza, najlepiej oczyszczać ulice miasta raz dziennie z okresowym, gruntownym zmywaniem – przez trzy dni co dwa tygodnie. W taki sposób można obniżyć znacznie wtórną emisję pyłu zawieszonego z dróg.
Jak podaje NIK , polskie miasta od lat przodują w rankingu dotyczącym najbardziej zanieczyszczonego powietrza w Unii Europejskiej, a działania podejmowane przez samorządy nie są tak skuteczne jak by się wydawało. Problem zarządzania jakością powietrza w miastach jest wielowątkowy, a decydentom bardzo często brakuje odpowiedniej wiedzy na ten temat. Jest to ważne zwłaszcza w kontekście zaleceń WHO z 2021 roku w zakresie uznanych za bezpieczne dla zdrowia poziomów stężeń w powietrzu, które stały się bardziej restrykcyjne niż dotychczas.
Poprawa stanu otoczenia miejskiego, poprzez zintegrowane działania na rzecz efektywnej i taniej komunikacji zbiorowej oraz co więcej, odpowiedniego zarządzania ruchem pojazdów w mieście, wymiany systemów grzewczych, utrzymania porządku w tym czyszczenia ulic, i edukacji ekologicznej jest możliwa. Wymaga jednak zaangażowania i współpracy wszystkich zainteresowanych stron, w tym lokalnych władz, społeczności, firm prywatnych oraz organizacji pozarządowych. Istotne jest także przeznaczenie odpowiednich środków finansowych na realizację projektów mających na celu poprawę jakości powietrza i czystości ulic oraz wydawanie ich w sposób przemyślany i optymalny. Kluczowym jest monitorowanie postępów i skuteczności podejmowanych działań, podawanie tych informacji do publicznej wiadomości oraz, jeśli one nie są wystarczająco skuteczne, regularne aktualizowanie strategii w celu adaptacji do zmieniających się warunków środowiskowych i społecznych. Wymaga to determinacji, zaangażowania interesariuszy oraz długofalowej wizji zrównoważonego rozwoju miejskiego.
[1] https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/miasta-nadal-przegrywaja-walke-ze-spalinami.html
W obliczu wyzwań związanych z zagrożeniem środowiska, edukacja ekologiczna nabiera większego znaczenia. W związku z tym przygotowaliśmy dla szkół średnich dwa projekty związane z zanieczyszczeniem powietrza – związane z pyłami zawieszonymi PM10, PM2.5 oraz związkami chemicznymi NO i NO2. Mają one za zadanie nauczyć, jak przetwarzać i interpretować dane pozyskiwane z monitoringu jakości powietrza z Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS) w celu zdobycia interesujących ucznia informacji.
Obydwa projekty mają dwie wersje: projekt indywidualny do wykonania na komputerach osobistych lub sali komputerowej przez każdego użytkownika oraz alternatywnie kartę pracy do wykonania bezpośrednio w trakcie lekcji, bez konieczności wykorzystania dodatkowych materiałów czy komputera.
Komplet materiałów został przygotowany w ramach projektu Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS) przez Zespół Modelowania Atmosfery i Klimatu.
Temat 1
Wpływ zanieczyszczenia powietrza na zdrowie
Temat 2
Zmienność przestrzenna i sezonowa zanieczyszczenia powietrza w Europie i Polsce
Zanieczyszczenie powietrza to jeden z najpoważniejszych problemów środowiskowych naszych czasów, który wpływa nie tylko na klimat, ale również na zdrowie każdego z nas.
Aby pomóc uczniom i nauczycielom w zgłębianiu tego tematu, przygotowaliśmy zestaw praktycznych materiałów edukacyjnych. Dzięki nim można dowiedzieć się więcej o pyłach zawieszonych (PM10 i PM2.5) oraz związkach chemicznych, takich jak NO i NO2, a także nauczyć się analizować dane z monitoringu jakości powietrza, korzystając z zasobów Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS).
Materiały dostępne są w dwóch wersjach – cyfrowej, do pracy indywidualnej na komputerze, oraz tradycyjnej, w postaci kart pracy, idealnych do realizacji zajęć w klasie. To doskonała okazja, by uczniowie w praktyczny sposób zrozumieli, jak przetwarzać dane i jakie wnioski można z nich wyciągnąć. Pozwólmy młodym ludziom spojrzeć na problem zanieczyszczenia powietrza z perspektywy naukowca i świadomego obywatela!
Przyziemne sprawy, codzienne decyzje każdego z nas mają wpływ na środowisko, a każda decyzja pozostawia swój ślad.
Niektórzy czują się głęboko osamotnieni w swojej trosce o przyszłość. Część wybiera drogę zaprzeczenia i chce bronić swojego stylu życia. Innych przytłacza poczucie niemocy.
Którą drogą podążasz Ty?
Chcemy pokazać Ci drogę, która daje nadzieję na przyszłość. Dajemy Ci dostęp do wiedzy, za którą stoją pokolenia naukowców, tysiące badań, miliony zebranych danych i lata analiz.
Ale pamiętaj, my tylko otwieramy drzwi, decyzja o przejściu przez nie należy wyłącznie do Ciebie!
Kurs został zrealizowany w ramach projektu pn. „Kampania informacyjno – edukacyjna #ZatrzymajKlimat” dofinansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Za jego treść odpowiada wyłącznie Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy.
Nauczycieli i edukatorów prowadzących zajęcia ekologiczne w kl. 7-8 zachęcamy do przeprowadzenia lekcji na temat zmian klimatu (z uwzględnieniem wpływu gazów cieplarnianych, konsekwencji ich emisji i metod ograniczenia) w oparciu o przygotowane przez nas materiały metodyczne. W naszych zasobach znajdą Państwo scenariusz lekcji wraz z kartami pracy, prezentację oraz animacje i doświadczenia ukazujące mechanizm efektu cieplarnianego. Całość dopełnia nagranie szkolenia, w trakcie którego metodycy prezentują różne możliwości wykorzystania przygotowanego przez nas pakietu edukacyjnego.
Komplet materiałów został opracowany w ramach projektu: Baza wiedzy o zmianach klimatu i adaptacji do ich skutków oraz kanałów jej upowszechniania w kontekście zwiększania odporności gospodarki, środowiska i społeczeństwa na zmiany klimatu oraz przeciwdziałania i minimalizowania skutków nadzwyczajnych zagrożeń (Klimada2.0), we współpracy z Naukową i Akademicką Siecią Komputerową– Państwowym Instytutem Badawczym (NASK).
Animacja – efekt cieplarniany i globalne ocieplenie
Nauczycieli i edukatorów prowadzących zajęcia ekologiczne w kl. 4-6 zachęcamy do przeprowadzenia lekcji na temat zmian klimatu w oparciu o przygotowane przez nas materiały metodyczne. W naszych zasobach znajdą Państwo scenariusz lekcji wraz z kartami pracy, prezentację oraz animacje i doświadczenia ukazujące mechanizm efektu cieplarnianego. Całość dopełnia nagranie szkolenia, w trakcie którego metodycy prezentują różne możliwości wykorzystania przygotowanego przez nas pakietu edukacyjnego.
Komplet materiałów został opracowany w ramach projektu: Baza wiedzy o zmianach klimatu i adaptacji do ich skutków oraz kanałów jej upowszechniania w kontekście zwiększania odporności gospodarki, środowiska i społeczeństwa na zmiany klimatu oraz przeciwdziałania i minimalizowania skutków nadzwyczajnych zagrożeń (Klimada2.0), we współpracy z Naukową i Akademicką Siecią Komputerową– Państwowym Instytutem Badawczym (NASK).
Animacja: efekt cieplarniany i globalne ocieplenie
Nauczycieli i edukatorów prowadzących zajęcia ekologiczne w kl. 1-3 zachęcamy do przeprowadzenia lekcji na temat zmian klimatu w oparciu o przygotowane przez nas materiały metodyczne. W naszych zasobach znajdą Państwo scenariusz lekcji wraz z kartami pracy, prezentację oraz animacje i doświadczenia ukazujące mechanizm efektu cieplarnianego. Całość dopełnia nagranie szkolenia, w trakcie którego metodycy prezentują różne możliwości wykorzystania przygotowanego przez nas pakietu edukacyjnego.
Komplet materiałów został opracowany w ramach projektu: Baza wiedzy o zmianach klimatu i adaptacji do ich skutków oraz kanałów jej upowszechniania w kontekście zwiększania odporności gospodarki, środowiska i społeczeństwa na zmiany klimatu oraz przeciwdziałania i minimalizowania skutków nadzwyczajnych zagrożeń (Klimada2.0), we współpracy z Naukową i Akademicką Siecią Komputerową– Państwowym Instytutem Badawczym (NASK).
Animacja: efekt cieplarniany i globalne ocieplenie
Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) ogłosiła, że rok 2023 został uznany za najcieplejszy w historii pomiarów, ze średnią temperaturą globalną przewyższającą o 1,45±0,12°C poziom sprzed ery przemysłowej. Choć Porozumienie Paryskie w sprawie zmian klimatu, mające na celu ograniczenie długoterminowego wzrostu temperatur do nie więcej niż 1,5°C powyżej poziomu przedprzemysłowego odnosi się do średniej wieloletniej, a nie do pojedynczego roku, fakt zbliżenia się do tego progu w 2023 należy uznać za niepokojący.
Analizy WMO, wykonane na podstawie sześciu zbiorów danych przygotowywanych przez wiodące centra badawcze (Met Office Hadley Centre (HadCRUT5), NOAA (NOAAGlobalTemp), NASA GISS (GISTEMP), Berkeley Earth, Japońska Agencja Meteorologiczna (reanaliza JRA-55) oraz reanaliza Copernicus Climate Change Service), pokazują, że w 2023 r. średnia roczna temperatura na świecie wyniosła 1,45 ± 0,12°C powyżej poziomu przedprzemysłowego (1850–1900). W każdym miesiącu od czerwca do grudnia padały nowe rekordy temperatur. Dodatkowo lipiec i sierpień były dwoma najgorętszymi miesiącami w historii pomiarów.
– Zmiana klimatu to największe wyzwanie, przed jakim stoi ludzkość. Dotyka nas wszystkich, zwłaszcza tych najbardziej bezbronnych – powiedziała prof. Celeste Saulo, Sekretarz Generalna WMO. – Nie możemy sobie pozwolić na dłuższe czekanie. Już podejmujemy działania, ale musimy zrobić więcej i to szybko. Musimy drastycznie ograniczyć emisję gazów cieplarnianych i przyspieszyć przejście na odnawialne źródła energii[1].
Pamiętajmy, że od lat 80. XX w. każda dekada jest cieplejsza od poprzedniej. Ostatnie dziewięć lat było najcieplejszymi w historii. Lata 2016 (silne El Niño) i 2020 zostały już wcześniej sklasyfikowane jako najcieplejsze w historii, z temperaturą 1,29 ±0,12°C i 1,27 ±0,12°C powyżej epoki przedindustrialnej.
Z raportu WMO wynika, że z uwzględnieniem marginesu niepewności średnia dziesięcioletnia w latach 2014–2023 była o 1,20 ±0,12°C wyższa od średniej z lat 1850–1900[2].
Temperatury w Polsce
W Polsce podobnie jak w wielu innych regionach świata, odnotowano znaczne odchylenia od historycznych norm temperaturowych. W 2023 roku również w naszym kraju zanotowano rekordowo wysokie temperatury w różnych miesiącach. Jak podawał IMGW-PIB, tego roku odnotowano trzy najważniejsze rekordy w polskiej meteorologii: najwyższa temperatura w styczniu, najcieplejszy wrzesień, najwyższa temperatura w październiku[3]. Analiza średnich rocznych temperatur przygotowana przez ekspertów z Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego ukazuje wyraźne zmiany temperatury w ostatnich kilkudziesięciu latach. Niezależnie od wahań międzyrocznych, przebieg anomalii wskazuje na wyraźny wzrost temperatury średniej, zanotowanej na obszarze całej Polski. Od początku XXI średnia roczna temperatura była w większości przypadków wyższa niż średnia z okresu 1981-2017[4].
– Wyraźnie zarysowują się trendy zmian temperatur ekstremalnych i częstości ich występowania. Liczba dni upalnych wzrosła od jednostkowych przypadków na początku lat 80-tych XX w. do wartości kilku lub nawet kilkunastu dni w roku. Zwiększyła się również liczba nocy tropikalnych, tj. przypadków, w których najniższa temperatura w ciągu doby nie spada poniżej 20°C. Wzrosły też temperatury okresu zimowego – komentuje dr hab. inż. Joanna Strużewska, Kierownik Zakładu Modelowania Atmosfery i Klimatu IOŚ-PIB.
Naukowcy z IOŚ-PIB opracowali raport „Zmiany temperatury i opadu na obszarze Polski w warunkach przyszłego klimatu do 2100 roku”, w którym poza analizą danych z ostatnich kilkudziesięciu lat, prezentowane są prognozy zmian klimatu dla Polski do końca stulecia dla dwóch scenariuszy rozwoju opartych o założenia 5-tego Raportu Oceny Międzyrządowego Panelu ds. Zmian Klimatu (IPCC).
Wynika z niego, że największe zmiany są prognozowane w miesiącach zimowych (grudzień, styczeń, luty) oraz letnich (czerwiec, lipiec, sierpień). Dodatkowo w połowie stulecia największe wzrosty temperatury mogą wystąpić na wschodzie i północnym-wschodzie Polski. Wzrost temperatury do roku 2060 wynosić ma średnio od ok 1°C (RCP4.5) do 1,2°C (RCP8.5)[5]. Wzrost średniej rocznej temperatury wynika zarówno ze zwiększenia się liczby dni gorących, jak i z redukcji liczby dni mroźnych. W wyniku wzrostu temperatur w chłodnej porze roku zmniejszy się liczba dni przymrozkowych. Efekt? Brak śniegu, który pełni wiele istotnych funkcji wpływających na środowisko naturalne, klimat, a także życie społeczne. Należy pamiętać, że warstwa śniegu działa jako izolator termiczny, chroniąc rośliny, zwierzęta i glebę przed ekstremalnymi temperaturami. Pokrywając powierzchnię, redukuje utratę ciepła z gleby i zabezpiecza rośliny przed niskimi temperaturami. Ponadto śnieg, jako skumulowane opady atmosferyczne, stanowi ważne źródło wody dla wielu obszarów. Wiosną, w miarę topnienia śniegu, uwalnia się woda, zasilając rzeki, strumienie i jeziora. Nie bez znaczenia jest również jego rola w turystyce i rekreacji. Obszary górskie i regiony, gdzie zimą występuje śnieg, stają się popularnymi kierunkami turystycznymi, nie tylko ze względu na sporty zimowe, ale także spacery krajoznawcze, czy korzystanie ze śnieżnych atrakcji, takich jak np. w kulig. Sztuczne naśnieżanie stoku narciarskiego to koszt nawet 30 tys. zł dziennie[6], co jest wydatkiem, który nie każde przedsiębiorstwo będzie mogło ponieść. W konsekwencji duża część ośrodków może przestać funkcjonować, a ceny usług radykalnie wzrosną.
Co dalej?
Najnowsze dane potwierdzają alarmujące trendy związane z ociepleniem klimatu, wymagając pilnych działań na szczeblu globalnym i lokalnym. Według raportu WMO z maja 2023 roku istnieje 66% prawdopodobieństwo, że przynajmniej jeden rok w okresie od 2023 do 2027 będzie charakteryzować się średnią temperaturą przekraczającą o 1,5°C wartość średnią z okresu przedprzemysłowego (1850-1900)[7]. W świetle tego uzasadnione są rosnące obawy dotyczące globalnego ocieplenia i zmian klimatu. Realne ryzyko przekroczenia istotnego progu temperaturowego w nadchodzących latach stawia społeczność międzynarodową przed wyzwaniem zrównoważonego rozwoju, a skutki zmian klimatu stają się coraz bardziej widoczne na całym świecie.
[1] https://wmo.int/media/news/wmo-confirms-2023-smashes-global-temperature-record
[2] https://wmo.int/media/news/wmo-confirms-2023-smashes-global-temperature-record
[3] https://twitter.com/IMGW_CMM/status/1709524541981020364?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1709524541981020364%7Ctwgr%5E949d2d33b939a5da33df033e9e234b5d2c6cabdf%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https%3A%2F%2Fsmoglab.pl%2Fza-nami-najgoretszy-wrzesien-i-poczatek-pazdziernika-z-rekordem-szalony-rok-w-polsce%2F
[4] https://ios.edu.pl/wp-content/uploads/2022/12/raport-skrocony-260121.pdf
[5] Umiarkowany scenariusz RCP4.5 zakłada dalszy wzrost stężeń CO2, odpowiednio do 540 ppm w r. 2100 oraz osiągnięcie wymuszenia radiacyjnego na poziomie 4.5 W/m2, zaś scenariusz ekstrapolacyjny RCP8.5 odpowiada wzrostowi stężeń CO2 do 940 ppm w r. 2100 i ciągły wzrost wymuszenia radiacyjnego do poziomu 8.5 W/m2.
[6] https://www.money.pl/gospodarka/gorale-zalamuja-rece-przed-feriami-ulge-przyniesie-tylko-snieg-co-z-turystami-6854484584971168a.html
[7] https://hadleyserver.metoffice.gov.uk/wmolc/WMO_GADCU_2023-2027.pdf
Dokarmianie ptaków pieczywem może wpłynąć negatywnie na ich zdrowie, zwłaszcza w przypadku gatunków związanych z wodą, takich jak łabędzie, kaczki i gęsi. Konsumpcja łatwo dostępnych, wysokokalorycznych pożywek, takich jak chleb, może spowodować deformację skrzydeł w następstwie zwyrodnienia stawów (anielskie skrzydło). Pieczywo zawiera duże ilości soli, do przyjęcia których ptaki nie są przystosowane. To powoduje u nich odwodnienia, biegunki i uszkodzenia nerek.
Anielskie skrzydło objawia się deformacją ostatniego stawu w skrzydle i nieprawidłowym wzrostem piór skrzydłowych w wyniku czego lotki, zamiast układać się wzdłuż linii ciała, ustawione są do niej prostopadle. Wada ta utrudnia, a nawet uniemożliwia ptakom latanie. Wprowadzanie do ich diety kalorycznych pożywek bogatych w węglowodany i białka może przyspieszyć rozwój tej choroby.
Warto jest zastąpić szkodliwe dokarmianie dietą bogatą w naturalne składniki, zawierającą ziarna, nasiona, inne części roślin, gotowane warzywa. Taka dieta wesprze nie tylko prawidłowy rozwój skrzydeł, ale także dobry stan zdrowia ptaków.
Jeśli widzimy chorego dzikiego ptaka, na przykład ze zdeformowanym skrzydłem, możemy to zgłosić do straży miejskiej lub gminy. W dużych miastach funkcjonują azyle dla ptaków, gdzie specjaliści udzielą nam wskazówek jak postępować z chorym ptakiem. Jeżeli w naszej okolicy istnieje pogotowie dla ptaków – zgłośmy problem i poprośmy o udzielenie pomocy choremu.
Dlaczego warto dbać o ptactwo wodne?
Ptaki odgrywają bardzo ważną rolę w ekosystemach wodnych. Żerując tutaj, kontrolują populacje organizmów wodnych i usuwają z wód nadmiar biomasy, a tym samym zmniejszają ich zanieczyszczenie materią organiczną i hamują eutrofizację. Obecność ptaków wodnych jest także ważnym wskaźnikiem dobrego stanu środowiska; ich duża liczba świadczy o bogactwie przyrodniczym siedlisk i niskim stopniu zanieczyszczenia wód. Ponadto przyciągają one uwagę miłośników natury i turystów, co sprzyja edukacji przyrodniczej i wzrostowi świadomości ekologicznej. W związku z tym tak istotna jest troska o ptaki wodne i dobry stan ich siedlisk, realizowana przede wszystkim poprzez ochronę gatunkową i zrównoważone zarządzanie obszarami wodnymi.
Dr Bożena Kornatowska, ekspert ds. różnorodności biologicznej,
Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy
Budowa gospodarki i społeczeństwa o zerowej emisyjności to jeden z kluczowych celów Unii Europejskiej, będący odpowiedzią na rosnące wyzwania wynikające z postępujących zmian klimatu. Polska, jako znaczący uczestnik europejskiej i globalnej sceny politycznej oraz gospodarczej, również aktywnie dąży do zredukowania emisji gazów cieplarnianych i osiągnięcia neutralności klimatycznej. Jednakże realizacja tego celu wymaga kompleksowego podejścia, uwzględniającego wiele aspektów gospodarczych, technologicznych i społecznych.
Aktualny stan emisji i cele Polski
Według danych Europejskiej Agencji Środowiska, Polska jest jednym z największych emitentów dwutlenku węgla (CO2) w Unii Europejskiej. W 2020 roku emisja CO2 wyniosła blisko 305 milionów ton, co stanowiło około 9% całkowitej emisji UE. Głównymi sektorami odpowiedzialnymi za ten stan są energetyka, transport, przemysł oraz budownictwo.
Polska zobowiązała się do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 roku, co oznacza, że bilans emisji CO2 będzie zrównoważony przez dodatnie i ujemne emisje lub usuwanie CO2 z atmosfery. W ramach unijnych działań klimatycznych, Polska zadeklarowała również udział w redukcji emisji o co najmniej 55% do 2030 roku w porównaniu do poziomów z 1990 roku.
Krok po kroku w stronę neutralności klimatycznej
W celu realizacji tych zobowiązań, Polska musi podjąć szereg kompleksowych działań obejmujących różnorodne sektory gospodarki.
– Aby osiągnąć neutralność klimatyczną do 2050 r., niewystarczające będzie samo ograniczenie zużycia paliw kopalnych i rozwój odnawialnych źródeł energii oraz energetyki jądrowej. W całej gospodarce potrzebne będzie m.in. wdrożenie na szeroką skalę technologii BECSS, CCS i CCU, elektryfikacja przemysłu, wykorzystanie wodoru, ekspansja elektromobilności oraz zmiany strukturalne w sektorze rolnictwa – komentuje Paweł Mzyk, Z-ca Dyrektora ds. Zarządzania Emisjami oraz Kierownika Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE) w Instytucie Ochrony Środowiska – Państwowym Instytucie Badawczym.
Mimo wszystko aktualnie jednym z kluczowych obszarów działań nadal jest transformacja sektora energetycznego. To właśnie w tym obszarze odnotowywana jest większość redukcji emisji w Polsce, lecz nie można zapominać, że rola tego sektora w wysiłku redukcyjnym będzie maleć w czasie. Energetyka odpowiedzialna jest za ok. 80% łącznej redukcji do 2030 r. i za 55% łącznej redukcji do 2050 r.[1]. Polska, będąc jednym z największych producentów energii z węgla, stawia sobie za cel stopniowe wycofywanie się z tego surowca. Programy wsparcia dla odnawialnych źródeł energii, takich jak wiatr, słońce czy biomasa, są promowane, a inwestycje w elektromobilność i efektywność energetyczną stają się coraz bardziej widoczne. Jednak, aby osiągnąć ambitne cele klimatyczne, postęp w tym obszarze musi zachodzić zdecydowanie szybciej.
Należy pamiętać, jak ważnym obszarem jest przemysł, będący istotnym sektorem polskiej gospodarki, który odpowiada za niespełna 1/5 PKB kraju. Inwestycje w nowoczesne technologie produkcyjne, dekarbonizacja budownictwa, ograniczenie odpadów oraz unowocześnienie procesów produkcyjnych to priorytety mające na celu zmniejszenie śladu węglowego.
Ograniczenie emisji z transportu jest kolejnym kluczowym obszarem. Jest on jedynym sektorem, w którym emisje gazów cieplarnianych wzrosły w UE w ciągu ostatnich trzech dekad – o 33,5%[2] w latach 1990-2019. Rozwój transportu publicznego, inwestycje w infrastrukturę dla pojazdów elektrycznych oraz promowanie alternatywnych środków transportu stanowią ważny krok w kierunku redukcji emisji z tego sektora. W celu osiągnięcia neutralności klimatycznej w 2050 r., Polska powinna zredukować emisje CO2 w pasażerskim transporcie drogowym do poziomu 6,8 Mt CO2, a w transporcie towarowym do poziomu 6,4 Mt CO2[3].
Wyzwania na drodze do neutralności klimatycznej
Mimo podejmowanych wysiłków, nasz kraj stoi w obliczu kilku istotnych wyzwań, o których nie można zapominać.
Polska nadal wykorzystuje węgiel jako główne źródło energii. Jego zużycie w 2022 r. wyniosło 64,5 mln ton[4]. Transformacja z sektora węglowego do bardziej zrównoważonych źródeł energii wymaga znaczących nakładów finansowych i zmian strukturalnych. Sama modernizacja przestarzałej infrastruktury, szczególnie w sektorach energetycznym i transportowym, nie obejdzie się bez długofalowego planowania i inwestycji, co może stanowić wyzwanie z perspektywy zarówno technologicznej, jak i finansowej.
[1] https://climatecake.ios.edu.pl/wp-content/uploads/2021/07/CAKE_Mapa-drogowa-net-zero-dla-PL.pdf
[2] https://www.europarl.europa.eu/news/pl/headlines/society/20190313STO31218/emisje-co2-z-samochodow-fakty-i-liczby-infografiki
[3] https://climatecake.ios.edu.pl/wp-content/uploads/2021/07/CAKE_Mapa-drogowa-net-zero-dla-PL.pdf
[4] https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/energia/zuzycie-paliw-i-nosnikow-energii-w-2022-roku,6,17.html
Zagadnienie zmian klimatu nie pojawia się podstawie programowej szkoły podstawowej. Nieliczne tylko szkoły uwzględniają współczesne wyzwania związane ze zmianami klimatu w programach nauczania. Powoduje to, że w szkołach w Polsce brakuje wiedzy o zmianach klimatu oraz doświadczenia w uczeniu na ten temat. Należy także pamiętać, że wiedza o zmianach klimatu wciąż ewoluuje, co wymaga od nauczycieli ciągłego samodzielnego poszukiwania źródeł informacji, których z kolei jest wiele, ale nie wszystkie są rzetelne. Z drugiej strony nauka o zmianach klimatu i ich przyczynach jest wciąż negowana, co wymaga od nauczycieli silnych podstaw naukowych do dyskusji z uczniami.
Tymczasem badanie „Rodzice wobec zmian klimatu” zrealizowane w 2022 r. przez Interdyscyplinarne Centrum Badań nad Edukacją Humanistyczną Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach wskazuje, że wg ponad 71% badanych nauczycieli i 67 % rodziców, edukacja dotycząca zmian klimatu w szkołach jest niewystarczająca. 80% rodziców uważa, że to nauczyciele powinni przekazywać wiedzę o zmianach klimatu. Jednocześnie tylko ok. 14% badanych uczniów i 10% rodziców jest zadowolonych z jakości nauczania o klimacie w szkołach.
Powyższe dane wyraźnie wskazują na potrzebę prowadzenia edukacji klimatycznej w szkołach. Warto przy tym zastanowić się, jaka to ma być edukacja. Jej fundamentem na pewno powinna być rzetelna wiedza o klimacie czerpana z wiarygodnych źródeł. Nie może się jednak ona ograniczać do zwykłego przekazu faktów. Dzieci i młodzież lubią obserwować oraz doświadczać, a zajęcia na temat zmian klimatu są doskonałą okazją, aby zachęcić uczniów do poznawania faktów poprzez angażujące treści. Niemałą rolę w tym procesie ogrywają multimedia, które mogą wesprzeć nauczyciela w przygotowaniu interesujących lekcji, projektów oraz akcji organizowanych przez szkołę. Jak wiadomo, słowo w połączeniu z obrazem, daje dużo lepsze efekty edukacyjne niż samo słowo. Jeśli dodamy do tego interakcje, gry i quizy, które włączą emocje, ukażą przykłady zastosowania praktycznych rozwiązań w życiu codziennym i przedstawią konsekwencje podejmowania różnych wyborów, otrzymamy przepis na wartościową i zajmującą edukację klimatyczną.
Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy (IOŚ-PIB), w ramach projektu Klimada2.0, opracował szereg scenariuszy lekcji oraz materiałów multimedialnych na temat zmian klimatu, które z powodzeniem można wykorzystać na zajęciach zarówno w szkole podstawowej, jak i w szkole średniej.
Nauczycieli szkół podstawowych zachęcamy do skorzystania z naszych materiałów dla prowadzącego lekcję. Na stronie projektu Klimada2.0 można pobrać komplet materiałów, na który składają się: scenariusz lekcji, prezentacja, animacje, opis doświadczenia objaśniającego mechanizm efektu cieplarnianego, film instruktażowy ukazujący to doświadczenie, grę memo oraz zapis szkolenia dla nauczycieli ze wskazówkami do przeprowadzenia zajęć. Materiały zostały dostosowane do różnych grup wiekowych z podziałem na kl. 1-3, 4-6, 7-8. Uczniowie w trakcie proponowanych zajęć dowiedzą się m.in., czym jest efekt cieplarniany i globalne ocieplenie, co jest przyczyną zmian klimatu i jak można je ograniczyć. Zainteresowani pogłębieniem tematu, mogą skorzystać z dodatkowych materiałów dla kół zainteresowań. Zagadnienia zostały przygotowane przez doświadczonych nauczycieli i autorów materiałów dydaktycznych współpracujących z NASK przy wsparciu ekspertów z IOŚ – PIB.
Ważną pomocą dydaktyczną wykorzystywaną na lekcjach edukacji klimatycznej są filmy, które uruchamiają emocje, pobudzają do refleksji i przyczyniają się do zmiany postaw. Warto przy tym pamiętać, że pracując z filmem na zajęciach, nie powinniśmy się ograniczać do samej jego projekcji. Tylko aktywne oglądanie zapewni oczekiwany efekt edukacyjny. Jak można zachęcić uczniów do aktywnego oglądania? Jednym ze sposobów zaciekawienia uczniów jest otwarcie lekcji filmem, który będzie stanowił wprowadzenie do tematu oraz stanie się punktem wyjścia do refleksji. Można także przed projekcją zadać uczniom serię pytań, na które będą szukać odpowiedzi w filmie. Inna metodą aktywizacji jest przerwanie projekcji filmu w kluczowym momencie, aby pozwolić uczniom na samodzielne poszukiwanie rozwiązań. Zebrane odpowiedzi można porównać z prezentowanymi w dalszej części filmu.
Doskonałym narzędziem do zastosowania tego typu metod są filmy edukacyjne, które powstały w ramach projektu Klimada2.0. Krótkie, kilkuminutowe obrazy w atrakcyjnej formie prezentują najważniejsze zagadnienia i problemy związane ze zmianami klimatu. Można dzięki nim m.in. poznać fakty i mity na temat zmian klimatu, dowiedzieć się więcej o efekcie cieplarnianym, globalnym ociepleniu, obiegu węgla w przyrodzie i śladzie węglowym oraz o zjawiskach ekstremalnych spowodowanych zmianami klimatu. Zakres merytoryczny filmów opiera się na wynikach aktualnych badań na temat zmian klimatu i został przygotowany przez ekspertów IOŚ-PIB. Filmy z powodzeniem można wykorzystać na lekcjach w starszych klasach szkoły podstawowej oraz w szkole ponadpodstawowej. Materiały zostały przygotowane tak, że można je prezentować odrębnie lub stworzyć z nich cykl lekcji.
Kolejnym narzędziem wspomagającym nauczyciela w prowadzeniu zajęć z zakresu edukacji klimatycznej może być interaktywny kurs e-learningowy. Materiał zawarty w formie kursu często przyjmuje formę wciągającej opowieści, a wykorzystane grafiki, animacje i quizy pomagają w przyswojeniu trudniejszych treści. Tego typu kurs można wykorzystać np. w metodzie odwróconej klasy – kiedy prosimy uczniów o samodzielne przygotowanie określonych zagadnień w domu, jeszcze przed realizacją lekcji. E-learning może być także pomocą w utrwaleniu materiału lub dodatkowym źródłem wiedzy dla zainteresowanych tematem. W projekcie Klimada 2.0 powstały kursy e-learningowe skierowane do starszej młodzieży (16-19 lat). Zainteresowani tematyką zmian klimatu mogą zrealizować całość kursu lub wybrać spośród 3 modułów tematycznych: 1. Podstawowe informacje o klimacie, 2. Klimat wczoraj, dziś i jutro, 3. Jak ograniczyć zmiany klimatu i sobie z nimi radzić. Interaktywny materiał został przygotowany w przystępnej, angażującej formie, a za jego treści odpowiadają eksperci merytoryczni IOŚ-PIB.
Zachęcamy nauczycieli zainteresowanych realizacją zajęć z zakresu edukacji klimatycznej do zapoznania się ze wszystkimi materiałami edukacyjnymi, które powstały w ramach realizacji projektu Kliamda2.0 (zakładka „E-learning”). Zostały one przygotowane przez ekspertów i naukowców zajmujących się od wielu lat tematyką zmian klimatu. Są więc wiarygodnym źródłem aktualnych informacji oraz wartościową pomocą dydaktyczną wspierającą nauczycieli wszystkich poziomów edukacji.
Iwona Leszczyńska