IOS

Polska, tak jak inne kraje członkowskie Unii Europejskiej, stoi w obliczu wyzwań związanych z osiągnięciem celów klimatycznych oraz pilną potrzebą transformacji energetycznej i przejścia na bardziej zrównoważone źródła energii. W tym kontekście coraz większe uznanie zyskuje biogaz jako jeden z istotnych elementów miksu energetycznego. Jednak biogaz, produkowany w wyniku fermentacji materiałów organicznych, oferuje potencjał nie tylko w zakresie energetyki. Może stanowić odpowiedź na problemy związane z zagospodarowaniem rosnącej ilości odpadów, a także zredukować emisję odorów, które bywają uciążliwe dla lokalnej społeczności. Ponadto przy produkcji biogazu rolniczego powstaje tzw. poferment, czyli wysokiej jakości nawóz. Dużą zaletą produkcji energii z biogazu jest także jego stabilność – w odróżnieniu do pozostałych źródeł OZE, wytwarzanie biogazu nie jest uzależnione od warunków pogodowych.

Rozwój biogazowni w Polsce

W Polsce pierwsze biogazownie pojawiły się już kilka dekad temu, jednak dopiero teraz zaczynają być traktowane jako jeden z kluczowych elementów strategii energetycznej kraju. Obecnie istnieje w Polsce ponad 380 instalacji biogazowych, z czego większość zlokalizowana jest na terenach rolniczych. Biogazownie te najczęściej wykorzystują jako surowiec wsadowy gnojowicę, obornik, resztki roślinne, a także pozostałości z przemysłu rolno-spożywczego, co przyczynia się nie tylko do produkcji energii, ale także do ograniczenia ilości odpadów i emisji gazów cieplarnianych. Dzięki czemu technologia ta jest doskonałym przykładem gospodarki o obiegu zamkniętym.

Polski potencjał do produkcji energii elektrycznej z biogazu to 30,5 TWh. Jednakże realizacja tego celu wymaga kompleksowego podejścia, uwzględniającego wiele aspektów gospodarczych, technologicznych i społecznych.
Ważnym krokiem w rozwoju sektora biogazowego w Polsce są programy wsparcia, zarówno krajowe, jak i unijne, które oferują dotacje i ulgi podatkowe dla firm i rolników zainteresowanych inwestycjami w biogazownie. Dzięki temu coraz więcej podmiotów zaczyna dostrzegać ich potencjał pod kątem ekonomicznym i ekologicznym.
Jednakże, mimo znaczących postępów, sektor biogazowy w Polsce stoi również przed pewnymi wyzwaniami. Jednym z głównych problemów jest brak rozwiniętej infrastruktury dystrybucyjnej oraz regulacji ułatwiających efektywne dostawy biogazu do odbiorców poprzez sieci gazowe. Drugim czynnikiem są dość wysokie koszty inwestycyjne w porównaniu z innymi technologiami OZE. Mogą one stanowić barierę dla mniejszych rolników i przedsiębiorstw, które chcą zainwestować w biogazownie.

Nie można również zapominać o kwestii akceptacji społecznej dla tego typu inwestycji. Silny sprzeciw społeczny może skutecznie zablokować budowę biogazowni. Mieszkańcy okolicznych terenów mogą obawiać się negatywnego wpływu instalacji na środowisko naturalne, zdrowie czy też estetykę okolicy. Dlatego ważne jest, aby inwestor już na etapie planowania biogazowni prowadził transparentną komunikację z mieszkańcami oraz angażował ich w proces podejmowania decyzji związanych z lokalizacją i zakresem inwestycji. Odpowiedni poziom informacji, wyjaśnianie wątpliwości i konsultacje społeczne są w wielu przypadkach kluczem do sukcesu.

Gaz do dechy w rozwoju biogazowni!

Aby przyspieszyć rozwój sektora biogazowego w Polsce, konieczne jest podjęcie szeregu działań. Aktualna produkcja energii elektrycznej z biogazu w Polsce to zaledwie 2,4 TWh, a więc mocno poniżej oczekiwań.

Co zatem należy zrobić? Po pierwsze, należy postawić na badania i rozwój, aby doskonalić technologie produkcji biogazu oraz zwiększyć wydajność procesów. Po drugie, konieczne jest rozwinięcie infrastruktury dystrybucyjnej, aby umożliwić efektywne dostarczanie biogazu do odbiorców. Po trzecie, należy kontynuować działania promocyjne i edukacyjne, aby zwiększyć świadomość społeczną na temat korzyści płynących z wykorzystania biogazu jako źródła energii.

Wreszcie, współpraca między sektorem publicznym a prywatnym oraz promowanie innowacyjnych modeli biznesowych może przyspieszyć rozwój sektora biogazowego w Polsce i przyczynić się do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju energetyki. Biogaz nie tylko stanowi alternatywę dla tradycyjnych, nieekologicznych źródeł energii, ale również otwiera nowe perspektywy dla rozwoju gospodarczego kraju, zapewniając jednocześnie korzyści dla środowiska naturalnego. Ponadto w kontekście obecnej sytuacji geopolitycznej i działań wojennych na Ukrainie jest gwarantem niezależności i bezpieczeństwa energetycznego państwa.

Niniejszy materiał został opublikowany dzięki dofinansowaniu Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Za jego treść odpowiada wyłącznie Instytut Ochrony Środowiska-Państwowy Instytut Badawczy.

Więcej o tematyce biogazu znajdziesz na stronie projektu Bioinitium.

383.Tyle instalacji biogazowych aktualnie funkcjonuje na terenie Polski według prowadzonych rejestrów. Chociaż stają się one coraz bardziej powszechne w polskim krajobrazie, ich potencjał nadal nie został w pełni wykorzystany. Obok korzyści ekologicznych i energetycznych, biogazownie mogą również pozytywnie wpływać na życie społeczności lokalnych. Partnerstwo pomiędzy biogazowniami a lokalnymi interesariuszami stanowi istotny element gospodarki idącej w kierunku obiegu zamkniętego i zielonej transformacji, jednakże wymaga uwzględnienia szeregu czynników, aby korzyści przeważyły nad ewentualnymi negatywnymi skutkami.

Jedną z głównych korzyści, jakie biogazownie mogą przynieść społecznościom lokalnym, jest stworzenie nowych miejsc pracy. Budowa i eksploatacja biogazowni wymaga zaangażowania pracowników, co może przyczynić się do wzrostu zatrudnienia i poprawy warunków życia w okolicy. Ponadto biogazownie mogą stymulować lokalną gospodarkę poprzez obrót surowcami (np. substraty, poferment), przy zaangażowaniu miejscowych rolników i dostawców. W ten sposób biogazownictwo staje się wzorcowym przykładem gospodarki o obiegu zamkniętym. To jednak nie wszystko. Badania wskazują, że wykorzystanie pofermentu lub pochodnych produktów powstałych na ich bazie pomaga, z jednej strony, uzyskiwać wyższe plony, a z drugiej, pozytywnie wpływa na jakość gleb. Powstały w procesie fermentacji nawóz jest cennym źródłem azotu i fosforu. Oznacza to, że lokalni przedsiębiorcy z jednej strony mogą zagospodarować zbędny substrat, który i tak musieliby zutylizować, a z drugiej mają możliwość pozyskania wartościowego ekologicznego nawozu. Rozwiązanie idealne?

Warto jednak mieć na uwadze, że z budową biogazowni wiążą się również wyzwania. Pierwszym z nich jest akceptacja społeczna. Mieszkańcy mogą obawiać się negatywnego wpływu biogazowni na środowisko naturalne, zdrowie, czy też estetykę okolicy. Najczęstszym, choć bezpodstawnym zarzutem, jest tzw. „mit odorowy”, dotyczący rzekomych zapachów towarzyszących tego typu instalacjom. W prawidłowo wykonanej instalacji, w procesie fermentacji zostaje wyeliminowanych do 80% związków odorotwórczych, a powstający poferment jest niemal bezwonny i przypomina zapach ziemi ogrodowej rozpuszczonej w wodzie. Niestety źle wykonane instalacje, w których często dochodziło do awarii i konieczności zatrzymania procesu, negatywnie wpłynęły na postrzeganie całej branży.

Właśnie ze względu na tego typu nieporozumienia ważne jest, aby inwestorzy już na etapie planowania instalacji prowadzili transparentną komunikację z mieszkańcami oraz angażowali ich w proces podejmowania kluczowych decyzji zgodnie z zasadą „nic o nas bez nas”. Wdrażanie skutecznych strategii komunikacyjnych i konsultacji społecznych może skutecznie pomóc w ograniczeniu konfliktów związanych z budową biogazowni.

Kolejnym wyzwaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania i odpowiedniego zarządzania samym przedsiębiorstwem. Utrzymanie reżimu technologicznego oraz stałe dostawy substratu pozwolą na płynną i bezawaryjną pracę, która pozytywnie przełoży się na jakość życia okolicznych mieszkańców. W tej kwestii bardzo pomocna może okazać się wymiana „dobrych praktyk” pomiędzy inwestorami a osobami zarządzającymi już istniejącymi biogazowniami. Wyjazdy studyjne mogą pomóc decydentom w zdobyciu wiedzy na temat nowoczesnych rozwiązań technologicznych oraz ich wpływu na lokalną społeczność i środowisko, umożliwiają także podejmowanie bardziej przemyślanych decyzji na podstawie rzeczywistych obserwacji.

Jednak partnerstwo pomiędzy biogazowniami a społecznościami lokalnymi może być skuteczne tylko wówczas, gdy obie strony są zaangażowane w proces decyzyjny i współpracują ze sobą na zasadach partnerskich. Zagwarantowanie odpowiedniego poziomu informacji, współpraca już na etapie planowania inwestycji oraz otwartość na wysłuchanie różnych racji jest kluczem do przełamania obaw i niechęci społeczności lokalnej. W wypracowaniu partnerstwa mogą pomóc organizowane konsultacje społeczne, udział w lokalnych wydarzeniach, organizacja wizyt studyjnych oraz podejmowanie wspólnych inicjatywy społecznych i edukacyjnych.

Istotne jest, aby odwrócić pewne praktyki, w których biogazownie tylko korzystały z zasobów społeczności lokalnych, na takie, które przyczyniają się do ich rozwoju i dobrobytu. Lokalna produkcja wpływa na niezależność energetyczną, ogranicza koszty zakupu energii oraz zagospodarowywania odpadów. Ma także efekt ekologiczny dzięki zmniejszeniu emisji gazów cieplarnianych do atmosfery. Funkcjonowanie biogazowni może również stanowić doskonałe miejsce do podnoszenia świadomości ekologicznej poprzez prowadzenie edukacji ekologicznej. Dni otwarte, czy lekcje dla szkół są okazją do przełamywania mitów oraz rozwijania wiedzy w praktyce.

Powyższe wnioski płynące z doświadczeń branży, mogą być kluczowe nie tylko dla rozwoju sektora biogazu, ale również dla budowy zrównoważonej społeczności lokalnej. Poprzez rozwijanie partnerskich relacji i uwzględnianie potrzeb oraz obaw mieszkańców, biogazownie mogą stać się integralną częścią lokalnego krajobrazu, przyczyniając się zarówno do ochrony środowiska, jak i poprawy jakości życia samych mieszkańców.

Więcej o tematyce biogazu znajdziesz na stronie projektu Bioinitium.

Inwestycje w biogazownie spotykają się z oporem społecznym. Raba Wyżna, Rzeniszów, Przebród, Wychodne, Kuków i Trzcian to zaledwie kilka przykładów. Zakłady, które mogą służyć mieszkańcom i lokalnej gospodarce natrafiają na protesty z ich strony. Jest to zjawisko naturalne, uzasadnione psychologicznie.

Jak pokazują dotychczasowe doświadczenia, tzw. syndrom NIMBY (ang. Not In My Back Yard – nie na moim podwórzu) jest powszechny. Wiąże się on ze sprzeciwem społeczności zamieszkującej bliską okolicę wobec nowej inwestycji ze względu na jej potencjalną uciążliwość. Przy czym grupa protestujących nie sprzeciwia się potrzebie jej realizacji w ogóle. Wybucha konflikt między dobrem wspólnym a dobrem lokalnej społeczności. Niestety syndrom ten dotyczy również inwestycji biogazowych. Czy słusznie?

Niestety w Polsce przy realizacji różnych przedsięwzięć nadal stosowana jest strategia działania wg mechanizmu określanego skrótem DAD (ang. Decide Announce Defend – zdecyduj – ogłoś – broń [decyzji]). Jest to sytuacja, w której mieszkańcy nie są włączani w proces realizacji inwestycji, a dowiadują się o niej na samym końcu, mimo iż będzie dotyczyć ich bezpośredniego sąsiedztwa. Efekt? Protesty lokalnej społeczności i nieufność wobec inwestora.

W kontekście budowania biogazowni w Polsce, syndrom NIMBY nadal występuje dość często. Biogazownie mogą być postrzegane jako pozytywne pod względem ekologicznym, ponieważ wykorzystują odnawialne źródła energii, jednakże stale istnieją obawy dotyczące zapachu, emisji gazów, hałasu, potencjalnego wpływu na zdrowie ludzi czy środowisko.

Rząd, lokalne władze oraz inwestorzy powinni odpowiadać na te obawy w trakcie planowania i realizacji przedsięwzięcia poprzez edukację, wybór lokalizacji, planowanie odpowiedniej infrastruktury czy też wprowadzanie stosownych regulacji dotyczących ochrony środowiska i zdrowia publicznego. Wdrażanie skutecznych strategii komunikacyjnych i konsultacji społecznych może skutecznie pomóc w ograniczeniu konfliktów związanych z budową biogazowni czy innych inwestycji budzących niepokój otoczenia.

Wdrażanie skutecznych strategii komunikacyjnych i konsultacji społecznych może skutecznie pomóc w ograniczeniu konfliktów związanych z budową biogazowni czy innych inwestycji budzących niepokój otoczenia.

Kluczem do przełamywania obaw i niechęci społeczności lokalnej jest dialog – w tym nastawienie na słuchanie różnych racji, zwłaszcza, że obawy mieszkańców mogą przybierać różną postać.

Społeczność lokalna to istotne ogniwo

Społeczność lokalna jest ważnym partnerem biogazowni. Traktowanie jej jako istotnego interesariusza i rzetelne przedstawienie korzyści z funkcjonowania zakładu może wpłynąć na pozytywne nastawienie do inwestycji, a w rezultacie też na jego eksploatację. Ważne jest wyjaśnienie korzyści, jaką jest wytwarzanie energii z biogazu. Lokalna produkcja wpływa częściowo na niezależność energetyczną, ogranicza koszty zakupu energii oraz zagospodarowywania odpadów. Ma także efekt ekologiczny dzięki zmniejszeniu emisji gazów cieplarnianych do atmosfery. Społeczność lokalna jest też ważnym partnerem jako bezpośredni podmiot selekcji odpadów organicznych, od jej wiedzy i zaangażowania zależy jakość substratu dla biogazowni.

Funkcjonowanie biogazowni może stanowić doskonałe miejsce do podnoszenia świadomości ekologicznej poprzez prowadzenie edukacji ekologicznej. Dni otwarte, czy lekcje dla szkół są okazją do przełamywania mitów oraz rozwijania wiedzy w praktyce.

Zdarza się jednak, że protesty społeczności lokalnej mogą już na etapie planowania inwestycji skutecznie zniechęcić inwestora do budowy biogazowni w danej lokalizacji, nawet jeśli wstępna analiza wykaże opłacalność ekonomiczną inwestycji. Jak temu zapobiec?

Współpraca od początku

Dla powodzenia inwestycji biogazowej dobra technologia to za mało. Kluczem do sukcesu jest współpraca z interesariuszami. Przed realizacją inwestycji społeczność lokalna musi uzyskać dostęp do informacji na temat jej planowanego funkcjonowania oraz poznać wszystkie swoje prawa związane z działaniem zakładu. Dobrą praktyką jest organizacja konferencji i warsztatów dla zainteresowanych osób. Warto pamiętać, że część z interesariuszy nie zawsze wykazuje zainteresowania planowaną inwestycją od początku (ale może to się zmienić na etapie budowy) – dlatego działania informacyjne powinny być prowadzone przez cały czas. Takie podejście buduje partnerstwo bazujące na otwartej polityce. Ważne jest, aby komunikację prowadzić w sposób transparentny, gdyż naruszenie zaufania społeczności lokalnej może wpłynąć negatywnie na powodzenie inwestycji. Informowanie o potencjalnych minusach i metodach przeciwdziałania im umożliwi uzyskanie większego zaufania społecznego.

Dobrą praktyką są również wszelkiego rodzaju studia przypadku czy wyjazdy studyjne. Mogą one obejmować wyjazdy organizowane dla lokalnej społeczności, decydentów, ekspertów czy też mediów, aby zapoznać ich z procesem budowy i funkcjonowaniem biogazowni.

Dobrą praktyką są również wszelkiego rodzaju studia przypadku czy wyjazdy studyjne. Mogą one obejmować wyjazdy organizowane dla lokalnej społeczności, decydentów, ekspertów czy też mediów, aby zapoznać ich z procesem budowy i funkcjonowaniem biogazowni.

Możliwość zapoznania się z podobnymi inwestycjami oraz szansa na porozmawianie z osobami, które dzieliły podobne obawy, może być doskonałym sposobem na przekonania sceptyków.

Plusy wyjazdów studyjnych dla społeczności lokalnej:

• Edukacja i zrozumienie: wyjazdy te mogą pomóc w zrozumieniu, jak biogazownia działa, jakie są korzyści dla środowiska i lokalnej gospodarki oraz jakie są plany zapewnienia minimalnego wpływu na otoczenie.
• Bezpośredni kontakt: bezpośredni kontakt z biogazownią może pomóc w zobaczeniu na własne oczy, jakie są faktyczne skutki działania tego typu instalacji.
• Konsultacje: spotkania i dyskusje mogą być szansą dla lokalnej społeczności, by zadawać pytania, wyrażać obawy i proponować rozwiązania.

Dla decydentów:

• Zbieranie informacji: wyjazdy studyjne mogą pomóc decydentom w zdobyciu wiedzy na temat nowoczesnych rozwiązań technologicznych oraz ich wpływu na lokalną społeczność i środowisko.
• Podjęcie decyzji opartych na rzeczywistych obserwacjach: bezpośredni kontakt z działającymi biogazowniami może umożliwić decydentom podejmowanie bardziej przemyślanych decyzji na podstawie rzeczywistych obserwacji.

Dla ekspertów i mediów:

• Nauka i badania: wyjazdy studyjne są doskonałą okazją do nauki i zrozumienia procesów technologicznych związanych z biogazowniami.
• Dyskusja i promocja: mogą one również posłużyć jako platforma do dyskusji, wymiany wiedzy i promocji zrównoważonych rozwiązań energetycznych.
Organizowanie wyjazdów studyjnych wokół budowy biogazowni jest sposobem na zwiększenie świadomości, zaangażowania społecznego i lepszego zrozumienia zarówno korzyści, jak i potencjalnych wyzwań związanych z tym rodzajem infrastruktury energetycznej.

Jakie kroki powinien podjąć inwestor?

Inwestor biogazowni, planując budowę takiej instalacji, powinien podjąć szereg kroków, aby zapewnić sukces projektu i minimalizację potencjalnych problemów. Analiza lokalizacji, badanie wykonalności, zgodność z przepisami i regulacjami czy analiza technologii i dostaw to elementy, które poddawane są weryfikacji już na samym początku przedsięwzięcia. Aby jednak doszło do jego finalizacji, należy pamiętać o takich aspektach jak konsultacje z zainteresowanymi stronami, komunikacja oraz relacje publiczne. Bez tego plan inwestycyjny pozostanie tylko planem.

Dekalog inwestora biogazowni:

Nie zamykaj się na swoją perspektywę, poznaj racje innych (wiedz, jacy są interesariusze twojej inwestycji).
Włączaj interesariuszy od najwcześniejszego etapu inwestycji.
Rozwijaj platformę do ciągłego dialogu – pamiętaj, że interesariusze to zróżnicowana grupa i musisz rozeznać jakie formy informacji i komunikacji są najbardziej skuteczne.
Wsłuchuj się w wątpliwości interesariuszy i staraj się na nie odpowiadać – jeśli to możliwe wskaż przykłady rozwiązań podobnych problemów w innych biogazowniach.
Edukuj – dialog z interesariuszami jest dla wszystkich okazją do podnoszenia wiedzy z zakresu funkcjonowania biogazowni.
Przedstawiaj fakty, swoje wypowiedzi opieraj o rzetelne dane.
Wskazuj korzyści (nie tylko środowiskowe) dla mieszkańców oraz gminy, ale nie obawiaj się rozmawiać także o kosztach.
Nie ukrywaj potencjalnych ryzyk, ale wskazuj, jak zostaną one ograniczone pod względem technicznym, technologicznym i organizacyjnym w projekcie/inwestycji.
Opracuj plan zapewnienia bezpieczeństwa działania biogazowni.
Zaangażuj mieszkańców w czynny udział w przedsięwzięcie np. poprzez udział w zintegrowanym łańcuchu dostaw i logistyki dla produkcji zrównoważonej bioenergii, serwis urządzeń, możliwość udziału kapitałowego w przedsięwzięciu.
Doskonal się – możesz stać się społecznie odpowiedzialnym przedsiębiorstwem.
Dbaj o środowisko – niech teren, który zajmuje biogazownia, będzie przykładem troski o środowisko w tym o przestrzeń.

Więcej o tematyce biogazu znajdziesz na stronie projektu Bioinitium.

Udział energii ze źródeł odnawialnych w pozyskaniu energii pierwotnej ogółem wzrósł w latach 2017-2021 z 14,38% do 21,12% . Zaangażowanie społeczeństwa w ich rozwój to kluczowy czynnik w promowaniu zrównoważonego rozwoju i ograniczaniu wpływu zmian klimatu. Racjonalne gospodarowanie zasobami środowiska naturalnego wymaga zaangażowania lokalnych interesariuszy już na etapie planowania inwestycji. Kwestia akceptacji w zakresie rozwoju sektora biogazowego jest tak samo ważna jak legislacja. Bez tego liczba biogazowni w Polsce, których aktualnie jest zaledwie 383 , nie będzie dynamicznie rosła.

Pomimo że Polska posiada ogromny potencjał produkcji biogazu/biometanu (ostrożnie liczony potencjał produkcji to 13,5 mld m3 biogazu w tym 7,8 mld m3 biometanu), nadal jesteśmy daleko za innymi państwami członkowskimi UE. W krajach Unii Europejskiej funkcjonuje ok. 20 tysięcy biogazowni. Blisko połowa z nich zlokalizowana jest w Niemczech, a na kolejnych miejscach plasują się Włochy (ponad 1500 instalacji) oraz Francja (ponad 800 instalacji). Warto również zwrócić uwagę na Danię oraz Czechy (odpowiednio 141 oraz 574), które mogą pochwalić się mniejszą liczbą biogazowni, jednak ich rola w produkcji energii z biogazu w przeliczeniu na obywatela jest bardzo znacząca. Polska to obecnie 191 instalacji rolniczych. Dla większości ludzi produkcja biogazu/biometanu kojarzy się głównie z odorami, których w procesie prawidłowo prowadzonej fermentacji beztlenowej po prostu nie ma. Liczne działania edukacyjne nie przynoszą rezultatów. Brak lokalnej akceptacji stanowi największą barierę rozwoju dla tego sektora. Jedną z możliwości rozwiązania problemów jest rozwój tzw. energetyki rozproszonej (obywatelskiej), zakładającej udział odbiorców końcowych zarówno w produkcji energii, jak i efektywnym jej wykorzystaniu.

Spółdzielnia energetyczna, czyli jak włączyć lokalną społeczność

Spółdzielnia energetyczna to forma, której podstawą jest zrzeszenie lokalnego społeczeństwa, jednostek samorządu terytorialnego lub działających na tym obszarze przedsiębiorców w celu budowy nowych lub łączenia ze sobą już istniejących instalacji odnawialnych źródeł energii, wykorzystujących lokalnie dostępne zasoby. Ta forma umożliwia także rozłożenie kosztów inwestycyjnych na większą liczbę podmiotów i tym samym daje możliwość wybudowania wydajniejszych instalacji, zaopatrujących w energię więcej odbiorców. Chociaż na dzień 1 czerwca 2023 r. w Polsce działało zaledwie 8 spółdzielni energetycznych, biorąc pod uwagę ich charakter, trudno nie zauważyć potencjału.

Zgodnie z przepisami zawartymi w ustawie o odnawialnych źródła energii, przedmiotem działalności spółdzielni jest wytwarzanie energii elektrycznej lub biogazu, lub ciepła, w instalacjach odnawialnego źródła energii i równoważenie zapotrzebowania energii elektrycznej lub biogazu, lub ciepła, wyłącznie na potrzeby własne spółdzielni energetycznej i jej członków, przyłączonych do zdefiniowanej obszarowo sieci dystrybucyjnej elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV lub sieci dystrybucyjnej gazowej, lub sieci ciepłowniczej. Warunki dotyczące obszaru systemu dystrybucyjnego analizuje się w zależności od rodzaju wytwarzanego produktu, którego wielkości wytwarzane określono:
• dla energii elektrycznej – łączna moc zainstalowana wszystkich instalacji OZE umożliwia pokrycie co najmniej 70% potrzeb własnych spółdzielni i jej członków oraz nie przekracza 10 MW,
• ciepła – łączna moc osiągalna cieplna nie przekracza 30 MW,
• biogazu – roczna wydajność wszystkich instalacji nie przekracza 40 mln m3

Jak powołać spółdzielnię energetyczną?

Szczegółowe regulacje dotyczące spółdzielni energetycznych można znaleźć w Ustawie o odnawialnych źródła energii, Prawie energetycznym, Prawie spółdzielczym oraz Ustawie o spółdzielniach rolników. Spełnienie warunków określonych w niniejszych aktach jest pierwszym krokiem do założenia spółdzielni energetycznej. Zgodnie z nimi, spółdzielnia jest dobrowolnym zrzeszeniem osób fizycznych lub osób prawnych, które w interesie swoich członków prowadzi wspólną działalność gospodarczą. Liczba założycieli spółdzielni nie może być mniejsza od 10, jeżeli założycielami są osoby fizyczne, i 3, jeżeli założycielami są osoby prawne. W przypadku spółdzielni produkcji rolnej liczba założycieli (osób fizycznych) wynosi min. 5. Natomiast liczba członków spółdzielni nie może być większa niż 1000.

Powstały podmiot może podjąć działalność po zamieszczeniu wpisu do wykazu spółdzielni energetycznych, który prowadzi Dyrektor Generalny KOWR. Działalność musi być prowadzona na obszarze gminy wiejskiej lub miejsko-wiejskiej bądź na obszarze nie więcej niż 3 tego rodzaju gmin bezpośrednio sąsiadujących ze sobą oraz na obszarze jednego operatora systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego, sieci dystrybucyjnej gazowej lub ciepłowniczej – spółdzielnia energetyczna jest zobowiązana do zawarcia umowy na sprzedaż energii wyłącznie z jednym sprzedawcą energii. Rozliczenie energii wprowadzonej do sieci dystrybucyjnej wobec ilości energii pobranej z sieci następuje w stosunku ilościowym 1 do 0,6 tzn. Innymi słowy, za 1 MWh energii niewykorzystanej w danym okresie rozliczeniowym i wprowadzonej jako nadwyżka do sieci dystrybucyjnej, spółdzielnia (i jej członkowie) będzie mogła odebrać 0,6 MWh energii z sieci w sytuacji, gdy źródła wytwórcze nie będą w danym momencie pokrywać zapotrzebowania na energię elektryczną.

Za 1 MWh energii niewykorzystanej w danym okresie rozliczeniowym i wprowadzonej jako nadwyżka do sieci dystrybucyjnej, spółdzielnia (i jej członkowie) będzie mogła odebrać 0,6 MWh energii z sieci w sytuacji, gdy źródła wytwórcze nie będą w danym momencie pokrywać zapotrzebowania na energię elektryczną.

Założenie spółdzielni energetycznej możemy zdefiniować w 5 etapach:
• Etap I: Statut spółdzielni,
• Etap II: Dokonanie wyborów organu spółdzielni,
• Etap III: Rejestracja w KRS,
• Etap IV: Wpis do rejestru spółdzielni energetycznych,
• Etap V: Działalność operacyjna.

Spółdzielnia energetyczna – zasady funkcjonowania i współpracy
Spółdzielnia energetyczna z natury charakteryzuje się dość liberalną formą współpracy między członkami, opierającą się głównie na statucie spółdzielni. Zatem to sami członkowie spółdzielni mają dużą swobodę w ukształtowaniu sposobu współpracy, zasad funkcjonowaniu organów, rozliczania czy finansowania, z zastrzeżeniem zasad wynikających z Prawa spółdzielczego, ustawy OZE i innych powszechnie obowiązujących przepisów. Organami spółdzielni są Walne zgromadzenie, Rada Nadzorcza, Zarząd, Zebrania grup członkowskich (zastępuje walne zgromadzenie) lub ewentualnie inne organy (powołane przez statut). Zgodnie z Prawem spółdzielczym, oświadczenia woli za spółdzielnię składają dwaj członkowie zarządu lub jeden członek zarządu i pełnomocnik. W spółdzielniach o zarządzie jednoosobowym oświadczenie woli – oprócz jedynego członka zarządu – mogą składać również dwaj pełnomocnicy. Są to zasady reprezentacji, których nie można zmodyfikować w statucie.
W ww. aktach prawnych dla spółdzielni energetycznych określone zostały również systemy wsparcia oraz sposób prowadzenia rozliczeń. I tak rozliczenia ze spółdzielnią prowadzi spółka obrotu energią elektryczną (sprzedawca zobowiązany). Rozliczenie ilości energii elektrycznej dotyczy energii wprowadzonej i pobranej z sieci dystrybucyjnej elektroenergetycznej przez wszystkich wytwórców i odbiorców energii elektrycznej spółdzielni energetycznej na podstawie danych pomiarowych. Rozliczenia wewnętrzne wytwórców i odbiorców są regulowane w statucie, albo dodatkowym porozumieniu bądź umowie między członkami spółdzielni. W zakresie energii rozliczonej w ramach opustu, wobec spółdzielni energetycznej i jej członków nie nalicza się i nie pobiera:
• opłat dystrybucyjnych zmiennych (składnik zmienny stawki sieciowej oraz stawka jakościowa),
• opłaty OZE,
• opłaty mocowej,
• opłaty kogeneracyjnej,
• podatku akcyzowego, jeśli łączna moc zainstalowana elektryczna wszystkich instalacji odnawialnego źródła energii spółdzielni energetycznej nie przekracza 1 MW.
Wobec spółdzielni energetycznej i jej członków nie mają również zastosowania obowiązki umarzania świadectw pochodzenia energii.

Czy spółdzielnia energetyczna może nieść ze sobą ryzyko?

Oczywiście pomimo wielu zalet, można również wymienić kilka barier i ryzyk związanych z założeniem i funkcjonowaniem spółdzielni energetycznej, które komunikowane są przede wszystkim ze strony samorządów:
• wymóg lokalizacji spółdzielni na terenach do 3 sąsiadujących za sobą gmin wiejskich lub wiejsko-miejskich,
• gwarancja pokrycia 70% zapotrzebowania przez członków spółdzielni w mocy zainstalowanej,
• zebranie podmiotów zainteresowanych członkostwem w spółdzielni,
• brak jasnych regulacji w zakresie zamówień publicznych w korelacji z przepisami o spółdzielni energetycznej,
• nieprecyzyjne przepisy dotyczące zasad współpracy z Operatorem Systemu Dystrybucyjnego i Sprzedawcą Zobowiązanym
• istnienie alternatywnej struktury klastra energii z częściowo pokrywającą się funkcjonalnością,
• finansowanie

Polski sektor energetyczny zmaga się obecnie z wieloma wyzwaniami wynikającymi z przyjętej polityki energetycznej i klimatycznej UE, a także z rosnącymi kosztami wytwarzania energii, związanymi głównie z ograniczeniem emisji gazów cieplarnianych, oraz kosztami przesyłu i dystrybucji tej energii. Spółdzielnie energetyczne stanowią więc ciekawe rozwiązanie, mogące wpłynąć na rozwój branży biogazowej. Dzięki spółdzielni możemy zarówno rozwiązać problem wysokich nakładów inwestycyjnych, jak również problemy akceptacji społecznych – każdy z członków spółdzielni staje się interesariuszem/udziałowcem inwestycji realizowanej lokalnie.

W ocenie Ministerstwa Rozwoju i Technologii potencjał lokalnych wytwórców OZE jest najlepiej wykorzystywany w ramach społeczności energetycznych. Chociaż ich działalność przynosi wiele korzyści, to w Polsce nie powstają one nadal w wystarczająco szybkim tempie. Niewątpliwe zachętą do działania na tym polu są ogłaszane programy wsparcia dla społeczności energetycznych, których pierwszy nabór z budżetem 43 mln zł został ogłoszony we wrześniu 2023 r.

Więcej o tematyce biogazu znajdziesz na stronie projektu Bioinitium.

Rynek biogazu w Polsce jest jednym najbardziej perspektywicznym pod względem minimalizowania emisji gazów cieplarnianych (w tym metanu), kreowania gospodarki idącej w kierunku obiegu zamkniętego wraz z trendem waste-to-energy, a w konsekwencji, możliwości dekarbonizacji kraju i Europy.

Obecnie na terenie Polski funkcjonują 383 instalacje biogazowe o mocy 280 MW i chociaż udział energii ze źródeł odnawialnych w pozyskaniu energii pierwotnej ogółem wzrósł w latach 2017-2021 z 14,38% do 21,12% , to nadal rynek biogazowy i biometanowy jest obszarem, w ramach którego jest jeszcze wiele do zrobienia. Dobrych przykładów z zakresu zielonej transformacji z wykorzystaniem GOZ w naszym kraju jednak nie brakuje. Jednym z nich są Tychy i ich idea inteligentnego i zrównoważonego miasta.

Regionalne Centrum Gospodarki Wodno-Ściekowej S.A. (RCGW S.A.) jest eksploatatorem ponad 40 przepompowni ścieków na terenie miasta Tychy, ponad 400 km sieci kanalizacyjnej, oczyszczalni ścieków, a także inwestorem i eksploatatorem Wodnego Parku Tychy. Od 2006 roku w ramach tyskiej oczyszczalni ścieków produkowana jest energia elektryczna i ciepło w biogazowej instalacji OZE CHP. Biogazownia stanowi kluczowy element węzła gospodarki osadowej na tyskiej oczyszczalni ścieków komunalnych. Powstający w niej biogaz jest produktem procesu kofermentacji metanowej osadów ściekowych oraz przemysłowych odpadów biodegradowalnych, dostarczanych przez zewnętrznych kontrahentów. Kofermentacja prowadzona jest w dwóch Wydzielonych Komorach Fermentacyjnych o objętości 5500 m3 każda. Powstający biogaz spalany jest na dwóch instalacjach OZE CHP – na oczyszczalni ścieków (1,09 MWe) i Wodnym Parku Tychy (1,2 MWe).

Od doświadczeń do realizacji

Kluczowa dla intensywnego rozwoju Spółki na polu efektywności energetycznej była otwartość na współpracę z innymi branżami – energetyczną, odpadową i ciepłowniczą, dlatego też w 2009 roku rozpoczęto doświadczenia z procesem kofermentacji i dozowaniem odpadowej serwatki oraz innych odpadów biodegradowalnych. Podstawowym efektem prowadzenia kofermentacji osadów ściekowych i odpadów biodegradowalnych pozyskiwanych ze źródeł przemysłowych jest wysokowydajna produkcja ekologicznego paliwa. To właśnie duży potencjał energetyczny OZE z biogazu był impulsem do inwestycji w Wodny Park Tychy (WPT). Obiekt został oddany do użytku końcem kwietnia 2018 roku i jest innowacyjny nie tylko pod względem zastosowania wielu energooszczędnych rozwiązań, ale przede wszystkim – ze względu na symbiozę energetyczną, jaka łączy go z oczyszczalnią ścieków Tychy-Urbanowice poprzez zasilanie go zieloną energią pochodzącą z biogazu produkowanego w oczyszczalni. Paliwo transportowane jest dedykowanym gazociągiem o długość 6,2 kilometra, a dzięki zastosowaniu nowoczesnej, zero-dyfuzyjnej technologii, tj. rurociągu w otulinie z folii aluminiowej, możliwy jest stały monitoring i wczesne wykrywanie awarii lub wycieku gazu. Jest to pierwsze tego typu rozwiązanie w Polsce. Wodny Park Tychy posiada własną elektrociepłownię, zasilaną biogazem z oczyszczalni, wyposażoną w trzy biogazowe jednostki kogeneracyjne o łącznej mocy elektrycznej 1,2 MW i cieplnej 1,294 MW oraz kocioł biogazowy o mocy 1,1MW.

Wodny Park Tychy został oddany do użytku końcem kwietnia 2018 roku i jest innowacyjny nie tylko pod względem zastosowania wielu energooszczędnych rozwiązań, ale przede wszystkim ze względu na symbiozę energetyczną, jaka łączy go z oczyszczalnią ścieków Tychy-Urbanowice.

Wykorzystanie energii odnawialnej pochodzącej z własnego źródła przyczynia się także do zmniejszenia ilości emisji do środowiska w tym dwutlenku węgla, pyłów czy tlenków siarki, w porównaniu do konwencjonalnej elektrowni węglowej. Wysokowydajna produkcja biogazu, prowadzona na terenie tyskiej oczyszczalni ścieków, wykorzystująca rocznie ok. 100 tys. ton odpadów biodegradowalnych z różnych gałęzi przemysłu, pozwoliła uzyskać bardzo dobre wskaźniki efektywności energetycznej. Instalacja biogazowa produkuje biopaliwo, którego ilość pozwala na pokrycie zarówno całego własnego zapotrzebowania na energię, jak i zapotrzebowania drugiego obiektu użyteczności publicznej o bardzo dużej energochłonności tj. Wodnego Parku Tychy. W sumie w obu instalacjach opartych na jednym źródle kofermentacji produkuje się ponad 6 mln m3 biogazu rocznie, z którego w ramach kogeneracji uzyskuje się około 15 GWh energii elektrycznej i 62 TJ ciepła. Do sieci dystrybucyjnych sprzedaje się również nadwyżkę energii pozostałą po całkowitym zabezpieczeniu energetycznym obu obiektów tj. około 4 GWh energii elektrycznej i około 3-4TJ ciepła.

Posiadane nadwyżki zdolności produkcji energii elektrycznej i cieplnej mogą zostać wykorzystane do zasilania innych obiektów użyteczności publicznej, czy też publicznego transportu. Spółka podjęła działania również w tej materii, będąc współzałożycielem Tyskiego Klastra Energii – społeczności energetycznej, która dąży do umożliwienia bilansowania produkowanej na miejscu energii w klastrze. Do Klastra aktualnie należy 15 Członków z gminy Bieruń oraz Tychy, a celem porozumienia poza bilansowaniem jest m.in. rozwój odnawialnych źródeł energii, poprawa efektywności energetycznej, zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza w celu podniesienia jakość życia w mieście.

Koncepcja SymbioTychy

Przedstawione działania RCGW S.A. to interesujący przykład transformacji w sektorze komunalnym realizowanej sukcesywnie od kilkunastu lat dla budowy inteligentnego i zrównoważonego miasta w ramach koncepcji tzw. SymbioTychy. Jest ona oparta na interdyscyplinarnym, wieloaspektowym podejściu do wykorzystania w ramach GOZ odpadów biodegradowalnych pozwalających zasilić obiekty komunalne zeroemisyjną energią elektryczną i cieplną. Osiągnięte efekty mogą być motorem napędowym do transformacji energetycznej i wykorzystania potencjału, jaki posiada sektor komunalny w całej gminie Tychy, a sam model zarządzania możliwy jest do powielenia nie tylko w kraju, ale i poza jego granicami.

SymbioTychy to koncepcja budowy inteligentnego miasta oparta na współpracy sektora wodno-ściekowego, odpadowego, energetycznego i ciepłowniczego, oraz wykorzystaniu GOZ dla zielonej transformacji energetycznej miasta Tychy.

Korzyści z realizacji projektu biogazowych/biometanowych

Zwiększenie energii z biogazu w finalnym zużyciu energii brutto powoduje, że biogazownie i biometanownie mogą odegrać istotną rolę w transformacji energetycznej Polski, obniżając emisję dwutlenku węgla (CO2) oraz jonów amoniowych (NH4) z energetycznego spalania nieodnawialnych paliw kopalnych, przy jednoczesnym rozproszeniu ośrodków produkcji energii. Inwestycje takie jak RCGW S.A. są dowodem na to, że realizacja przedsięwzięć z obszaru biogazownictwa jest korzystna na wielu obszarach.

Realizacja projektu przez RCGW S.A. pozwoliła na osiągnięcie następujących korzyści:

Realizacja GOZu poprzez unieszkodliwianie osadów i odpadów, tym samym redukcja emisji metanu do atmosfery, redukcja masy składowania odpadów, a nawet umożliwienie ich dalszego wykorzystania.
Produkcja paliwa, które jest odnawialnym źródłem energii (możliwość udziału w systemach wsparcia).
Produkcja paliwa, które może być w łatwy sposób magazynowane.
Stabilność produkcji biogazu – odbywa się 24 godziny na dobę 365 dni w roku.
Szerokie spektrum wykorzystania paliwa:
• paliwo do zasilania CHP – produkcja energii elektrycznej (15 GWh) i cieplnej (62 TJ),
• uzdatnianie do biometanu i zatłaczanie do sieci – z 6 mln m3 można otrzymać około 4 mln m3 biometanu (w przyszłości),
• możliwość skroplenia i wykorzystania w transporcie,
• możliwość reformingu i wytwarzania wodoru,
• możliwość dalszego przekształcania zgodnie z potrzebami rynkowymi.
Redukcja emisji substancji szkodliwych do atmosfery:
• od 2006 uniknięto emisji około 103 000 Mg CO2 (licząc tylko dla energii elektrycznej),
• systemowo obniżono również wskaźniki emisji tlenków siarki czy pyłów.
Oszczędność paliw kopalnych:
• od 2006 dzięki wyprodukowanej energii elektrycznej i cieplnej system zaoszczędził około 83 000 Mg węgla kamiennego (1250 wagonów).
Możliwość gospodarczego wykorzystania pofermentu – np. jako nawozu lub ulepszacza gleby będącego cennym źródłem azotu i fosforu.

Więcej o tematyce biogazu znajdziesz na stronie projektu Bioinitium.